Lęk jest powszechnie doświadczanym fenomenem psychicznym. Pojęcie lęku pojawiło się w psychologii razem z psychoanalizą. Jego genezę, treść i uwarunkowania analizowały wszystkie dotychczasowe koncepcje psychologiczne człowieka Nie istnieje jedna koncepcja lęku. Współcześni badacze zjawiska wyróżniają ponad osiemset różnych reakcji potocznie uważanych za symptomy lęku. Większość autorów jest zgodna co do tego, że lęk to grupa reakcji emocjonalnych wyzwolonych przez bodźce płynące częściowo z zewnątrz, a głównie z wnętrza organizmu. Charakterystyczne dlań jest to, że: mają przykre zabarwienie, są uporczywe, trudne do pozbycia się, irracjonalne i niecelowe, rodzą poczucie bezradności oraz wiążą się z wyraźnymi reakcjami fizjologicznymi organizmu.

Wyróżnia się dwie funkcje lęku: adaptacyjną i dezadaptacyjną. Pierwszą lęk spełnia wtedy, gdy sygnalizuje rzeczywiste zagrożenia i wzmaga motywację do obrony przed nimi. Gdy stopień nasilenia lęku przekracza optymalny dla danej jednostki poziom lub sygnalizuje zagrożenia pozorne, spełnia on drugą z wymienionych funkcji. Jest wtedy niekorzystny dla człowieka, dezorganizuje jego zachowanie, obciąża psychikę, blokuje rozwój i zniekształca osobowość.

Możemy wyróżnić dwa rodzaje lęku: lęk-cechę i lęk-stan. Lęk-cecha jest dyspozycją organizmu do reagowania lękiem na stres, którego głównymi przyczynami są zagrożenie i niepewność. Lęk-stan jest negatywną reakcją emocjonalną o charakterze sytuacyjnym i przejściowym.

Lęk towarzyszy wielu ludziom w ich całym życiu i nie ogranicza się do wyjątkowych momentów. Ostatnio wiele mówi się o lęku dzieci i młodzieży, o lęku szkolnym, a jego rozmiary uznawane są za wskaźniki kryzysu instytucji oświatowo-wychowawczych i systemu edukacji. W badaniach można wyróżnić dwa kierunki poszukiwania uwarunkowań lęku u dzieci. Pierwszy koncentruje się na roli czynników środowiskowych, drugi kładzie nacisk na genetyczno-temperamentalne uwarunkowania tej cechy.

Poniższy tekst dotyczy charakterystyki lęku u dzieci oraz roli czynników tkwiących w rodzinie.

Charakterystyka lęku u dzieci

Emocja lęku u dzieci może wystąpić w trzech różnych postaciach. Są to: niepokój, czyli stały nieokreślony lęk, zwany lękiem bezprzedmiotowym, lęk przedmiotowy oraz nagłe ataki nerwicowe z wyraźnym komponentem fizjologicznym.

Niepokój występuje wówczas, gdy sytuacje trudne nawarstwiają się lub mają charakter chroniczny. Wywołują go na ogół wymagania społeczne, stałe niepowodzenia szkolne, niekorzystny wpływ osobowości matki, traumatyzujaca atmosfera rodzinna. Niepokój dziecka może wyrażać się różnorodnie i wywoływać tak liczne symptomy wtórne, że niejednokrotnie możliwy jest do wykrycia przy pomocy głębokiej analizy klinicznej. Niekiedy może zostać uprzedmiotowiony, co często spotykane jest u dzieci przejawiających silne dążenie do konkretyzacji Zabieg ten jest mechanizmem obronnym obniżającym napięcie lękowe.

Lęk przedmiotowy związany jest z konkretnymi przedmiotami czy sytuacjami. Wiele tego typu lęków nie ma charakteru nerwicowego Zaliczamy tu np. lęki poznawcze, występujące u dzieci mających silną potrzebę poznania świata, przerastającą ich aktualną możliwość jego zrozumienia, jak również lęki wynikające z wrażliwości dziecka, z jego reaktywności uczuciowej. Lęki przedmiotowe mogą (choć rzadko) mieć charakter nerwicowy, gdy utrwalą się na skutek fiksacji. Pojawiają się one w postaci myśli lub czynności, których nie można się wyzbyć (zespoły typu natręctw). Wyróżnia się trzy postacie tzw. fobii szkolnych. Są to:

• lęk przed oddzieleniem od matki,
• lęk jako konsekwencja niepowodzeń szkolnych,
• lęk przed ośmieszeniem, utratą wysokiej pozycji w grupie koleżeńskiej.

Symptomy bywają  różnorodne. Niektórzy uczniowie znajdują się w nieustannym stanie napięcia, mają zaburzony sen, zawężony krąg zainteresowań, zaburzenia wegetatywne.

Nagłe ataki nerwicowe w ciągu dnia spotykane są rzadko Najczęściej występują jako tzw. lęki nocne, którym towarzysza silne objawy wegetatywne, tj. przyspieszone bicie serca, uczucie duszności, poty, drżenie rąk.

Ze względu na treść wyróżnia się cztery rodzaje lęku:

• lęk biologiczny - wywołany przez zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych, tj. zachowania życia własnego i życia gatunku,
• lęk społeczny - jako konsekwencję zależności człowieka od środowiska społecznego,
• lęk moralny - będący specyficzną postacią lęku społecznego wynika z zagrożenia ze strony zinternalizowanego zwierciadła społecznego (sumienie - superego),
• lęk dezintegracyjny - występujący przy każdym naruszeniu istniejącej struktury interakcji z otoczeniem.

Do lęków biologicznych występujących u dziecka można zaliczyć np. lęk przed karą fizyczną, przed chorobą, wypadkiem, zwierzęciem itp. Lęk tego typu najczęściej występuje na tle społecznym, albowiem jego pojawienie się uzależnione jest w dużej mierze od innych ludzi W miarę wchodzenia w coraz bardziej złożone sytuacje rozwijają się lęki o charakterze społecznym przejawiające się w społecznym funkcjonowaniu dziecka.

Lęki społeczne są konsekwencją zależności człowieka od środowiska społecznego, wynikają z obawy przed jego utratą, czyli przed potępieniem i odrzuceniem przez nie. Najczęstszym źródłem tych łęków jest zależność człowieka od oceny społecznej. Wiadomo bowiem z licznych badań psychologów społecznych, że akceptacja jest silną nagrodą, zaś odrzucanie przez otoczenie - karą, której człowiek stara się uniknąć. Dzieci podlegają ocenom częściej niż dorośli. Oceniane są przez rodziców, nauczycieli, rówieśników. Z lęków przed negatywną oceną społeczną wywodzi się wiele różnych lęków społecznych, np. przed niepowodzeniem, ekspozycją, ośmieszeniem. Szczególnie ośmieszenie i zawstydzenie; dziecka bywa często stosowane w naszej kulturze, jako środek oddziaływania wychowawczego. Nauczyciele zawstydzają dziecko w obecności rówieśników, co jest szczególnie przykre dla uczniów wrażliwych na opinię publiczną. Na ośmieszenie narażone są przede wszystkim dzieci odbiegające w jakikolwiek sposób od standardu, nie tylko swymi cechami fizycznymi czy psychicznymi, ale np. odmiennym ubraniem, uczesaniem i in.

Lęk moralny rozwija się powoli i w pełni może się ujawnić dopiero w okresie dorastania, kiedy poziom rozwoju osobowości pozwala na samoocenę z punktu widzenia norm i standardów społecznych.

Lęk dezintegracyjny może wystąpić u dzieci, gdy zostanie nagle zaburzone ich dotychczasowe życie, np. wskutek śmierci lub choroby jednego z rodziców, ich rozejścia się itp. Rozbicie rodziny zawsze stanowi szok dla dziecka i często pozostawia trwały uraz, powoduje utratę poczucia bezpieczeństwa. Również naturalny u dziecka brak dostatecznej wiedzy na temat zmienności zjawisk świata otaczającego może wywołać lęk w momencie np. konieczności rozstania się z bliską osobą, wejścia w nowe, nieznane środowisko (przedszkole, szkoła).