Refleksja na temat człowieka jest stałym zadaniem wiedzy. Chcąc to wyjaśnić, napotykamy takie terminy, jak: enigmat, tajemnica, sens, prawda, problem, itd. Na pytanie kim jest człowiek, odpowiada się w różny sposób: system odruchów, mechanizm instynktów, zwierzę na dwóch nogach... Spojrzenie chrześcijańskie wykracza poza te koncepcje. Nie patrzy na człowieka tylko od dołu, jak na produkt spuścizny i świata swojego otoczenia. Patrzy od góry, tak jak Bóg, który powołuje go do życia i kocha „ze względu na niego samego”¹. Dla teologii, „tajemnica” człowieka zawiera się w ramach tajemnicy Boga, a konkretnie tajemnicy Chrystusa, która rzuca na nią światło².

Według definicji klasycznej (autorstwa Arystotelesa), człowiek jest zoon politikon, „zwierzęciem rozumnym”. Definicja ta została przejęta przez średniowieczną tradycję filozoficzną i przeszła – pomimo pewnych krytyk – do myśli współczesnej. Trafnie ukazuje podwójny skład bytu ludzkiego, oba elementy tworzące go: cielesny i duchowy, tworzące całkowitą i kompletną jedność. Jednak nie pasuje używać tej definicji w naszych czasach, ponieważ może prowadzić do błędów: człowiek nie jest zwierzęciem, nawet bardzo wzniosłym³, a rzeczywistość człowieka jest za bardzo złożona, aby ją zamknąć w tak ubogiej definicji.

Ojcowie Kościoła nazywali człowieka „bytem żyjącym zdolnym do przebóstwienia”⁴. Opis ten porusza przynajmniej dwa aspekty, które warto pamiętać: wskazuje na wielkość i tajemnicę człowieka. Zawsze aktualny pozostaje wymóg, aby „zaakceptować siebie i innych” tak, jak mówi wiara: odkryć i uznać prawdę o sobie i o innych.

1. CZŁOWIEK JAKO OBRAZ BOGA

Punktem wyjścia dla naszej wizji człowieka jest dzieło Stworzenia. Jako chrześcijanie wierzymy, że cała przyroda pochodzi i jest podtrzymywana w istnieniu przez miłość Boga. W szczególny sposób pochodzi od niej każdy człowiek i jest przez nią podtrzymywany w istnieniu. Sam fakt bycia człowiekiem oznacza bycie kochanym przez Boga. Miłość Boża tak głęboko przenika człowieka, że jawi nam się on jako „obraz Boga”⁵. Niektórzy teolodzy, opierając się na tym, twierdzą, że człowiek jest prawdziwym i właściwym miejscem teologicznym, to znaczy, że w nim Bóg daje się poznać w sposób bardzo szczególny.

Wiara chrześcijańska nie daje nam jednak jedynie nowego rozumienia Boga, który zbliża się do ludzi i w jedności trzech Osób, żyje życiem wiecznym miłości i oddania⁶. Daje nam także nowe rozumienie człowieka, zasadniczo różne od wszystkich innych, które krążą po świecie. Wypada zatem zapytać: co oznacza dla człowieka być obrazem Boga?

1.1. Naznaczony przez Ducha

Będąc obrazem Boga, człowiek „posiada godność osoby: nie jest tylko czymś, ale kimś”⁷. Jest zdolny poznawać i kochać. Ma głębokie możliwości rozumienia, wolności i kreatywności.. Ostatecznie jest kimś, kogo godność opiera się na Bogu.

Tradycyjnie mówiono często, że obraz Boga to najszlachetniejszy wymiar człowieka, zakorzeniony w duszy, a nie w ciele. Doprowadziło to niemało autorów chrześcijańskich do wyraźnej tendencji dualistycznej. Niektórzy pamiętają pewnie takie zdania jak: „Boga interesują wszystkie dusze” lub mówienie o „grzechach ciała” i „grzechach ducha”... Obecnie w dużej mierze pokonano dualistyczną formę wyrażania się. Cały byt ludzki, z duszą, ciałem i możliwością działania, jest obrazem Boga. Boży obraz jest częścią składową człowieka, należy do samej struktury bytu. Nie jest czymś dodanym. Nie jest tak, że Bóg stwarza człowieka, a potem daje mu swój obraz. Człowiek nie ma obraz Boga, lecz jest obrazem Boga od początku.

Cała egzystencja człowieka jest egzystencją w ciele. Wcielenie Chrystusa jest powiedzeniem tak ciału. Bóg zechciał być poznany jako postać cielesna: urodził się z kobiety, pracował, czuł się zmęczony, płakał z powodu śmierci przyjaciela, pragnął odpocząć wśród piękna pól, pokrytych kwiatami... Również łaska nadprzyrodzona obejmuje ciało. Widać to wyraźnie, na przykład w cnocie umiarkowania, czystości, męstwa, itd. Św. Josemaría Escrivá uczy, że „autentyczny sens chrześcijaństwa, które głosi zmartwychwstanie wszelkiego ciała, zawsze – co logiczne – sprzeciwiał się odcieleśnianiu ducha, bez obawy uznania tego za materializm. Tak więc, słuszne jest mówienie o swojego rodzaju materializmie chrześcijańskim, który stawia śmiały opór materializmom nieuznającym ducha”⁸.

Zarówno wschodnia, jak i zachodnia Tradycja Kościoła, dają krok więcej. Jednogłośnie uznają Ducha Świętego za „ikonografa”, twierdząc, że to On odbija na człowieku obraz boży: sprawia, że jest on obrazem bożym⁹, „także w obecnej kondycji człowieka, który nie jest już tylko zmysłowy (obdarzony życiem nadprzyrodzonym), ale także duchowy (ożywiany przez Ducha Świętego) (por. 1 Kor 15,44 nn)”¹⁰. Oznacza to, iż każdy człowiek z racji swej natury, uczestniczy w sposób bardzo szczególny, w świetle i sile Ducha Świętego, który odgrywa pierwszorzędną rolę w jego formacji¹¹.

Otóż jeśli człowiek żyje, zawdzięcza to szczególnemu działaniu Ducha. Dlatego, kiedy w języku chrześcijańskim mówi się o „życiu duchowym” człowieka, nie odnosi się go po prostu do życia wyższego, przeciwstawionego życiu cielesnemu lub biologicznemu. „Cały człowiek jest duchowy, żyje w Duchu i przez Ducha Bożego”¹². Nosi w sobie niewyczerpalną tajemnicę. Będąc obrazem Boga, „człowiek nieskończenie wykracza poza człowieka”¹³.

Jako, że Duch Boży jest zawsze całkowicie oryginalny i wolny („tchnąc, gdzie chce”), realizowany przez Niego obraz również wykazuje takie cechy. Każdy człowiek jest oryginalny i jedyny. W każdych narodzinach zaczyna się w świecie coś szczególnie nowego. Hannah Arendt mówi, że wszystko nowe „zawsze pojawia się w formie cudu”¹⁴. Nikt nie wie, jak będzie się rozwijać, do czego dojdzie, do czego użyje swoich możliwości. Jest właściwa dla człowieka pewna autoteleologia: człowiek nie tylko jest obdarzony zdolnością wyznaczenia sobie celu, lecz także on sam jest w pewien sposób swoim własnym celem¹⁵: jest powołany do samorealizacji. Dąży do rozwoju własnych talentów oraz do dojrzałości całej swojej osobowości. Może dojść do zrobienia ze swoim życiem, z sobą, czegoś rzeczywiście wielkiego. Można oczekiwać od niego rzeczy niesłychanych, nieoczekiwanych. 

1.2. Powołany do komunii

Obrazem Boga nie jest jednak tylko pojedynczy człowiek; odbija się on także w międzyludzkich relacjach jedności i miłości¹⁶. „Jeśli rozważamy człowieka samego w sobie, wówczas tyle zobaczymy w człowieku, co widzimy w księżycu; tylko człowiek z drugim człowiekiem daje całościowy obraz”¹⁷. Na podobieństwo wewnętrznego życia Boga, osoba ludzka realizuje się w miłości, w oddaniu się innym. Bóg jest Miłością i człowiek, Jego obraz, został stworzony, aby dać świadectwo tej Miłości, aby wyjść poza siebie i otworzyć się na innych. Można nawet powiedzieć, że jego najgłębsza samorealizacja polega na tym, aby pomagać innym być sobą.

Człowiek jest w pewien sposób celem dla samego siebie, a jednocześnie wykracza poza siebie, patrząc na inne osoby, a szczególnie na Boga, chcąc ich kochać i chcąc dla nich żyć. „Oto, w czym przejawia się społeczny charakter człowieka: potrzebuje on innych bytów, jak on sam (...) Relacje międzyludzkie są wpisane w „byt” człowieka (...) To dzięki nim człowiek rozwija się jako człowiek, to one wzbogacają go i są częścią stwórczego zamysłu Boga, aby człowiek nie był sam”¹⁸.

Osoba ludzka jest bytem sama w sobie oraz bytem z innymi i dla innych, jest obrazem Trójcy, która objawia się nam jako relacja, dar i oddanie. Tylko w relacji z inną osobą jest zdolna poznać samą siebie i znaleźć pełną realizację swojej osobowości¹⁹. Należy do jego wewnętrznej struktury żyć w relacji²⁰. Przyjaźń, miłość, troska o innych, udział w losach innych, nie są czymś przypadkowym, dekoracyjnym, a ostatecznie zbędnym dla osoby ludzkiej, lecz czymś absolutnie niezbędnym dla duchowej dojrzałości i szczęścia. Jeżeli ktoś nie jest zdolny do relacji z innymi, jeśli nie może nawiązać i utrzymać przyjaźni, cierpi na poważny brak i należy poszukać przyczyny, którą może być choroba o charakterze cielesnym, psychicznym lub duchowym.

W takim samym stopniu, w jakim osoba uważa się za cel²¹ i dąży do rozwoju własnej osobowości, w takim rzeczywiście dochodzi do zrealizowania się tylko wtedy, gdy jest „darem” dla drugiej osoby, jak mówi Papież Jan Paweł II²². Naturalnie odnosi się tutaj do oddania odpowiedzialnego i rozsądnego. Oddanie nie powinno być nigdy źle zinterpretowane, jakby chodziło o oddanie się do dyspozycji drugiego, aby być środkiem dla osiągnięcia przez niego celu. Człowiek nigdy nie powinien pojmować ani innych, ani siebie jako środka, lecz jako cel sam w sobie.

Osoba ludzka jest powołana do życia w komunii z innymi i dla innych. Autentyczna komunia jest bezinteresowna; nie ma innego celu niż druga osoba jako taka²³. Jest akcją i reakcją, zarazem wezwaniem i odpowiedzią. Polega na dawaniu i przyjmowaniu, gdyż otrzymując ubogaca się, wzmacnia i również uszczęśliwia drugiego, ponieważ zdolność przyjmowania jest sama w sobie jednym z największych darów, jaki można komuś ofiarować. Zdolność przyjmowania zakłada postawę aktywną, jednak chodzi o czynność akceptowania, brania do siebie, co służy pogłębieniu działań tego drugiego. Jednak można w pełni zrozumieć zdolność przyjmowania, tylko uznając w niej szczególną formę aktywności, wyrazu, kreatywności.

Człowiek jest powołany do komunii nie tylko z równymi sobie. Od narodzin jest zaproszony do dialogu miłości z Bogiem i ma przed sobą całe życie, aby odpowiedzieć na to zaproszenie²⁴. Jego życie jest jednocześnie powołaniem i odpowiedzią.