Choć  słowo „mleko” kojarzy nam się przede wszystkim z krową (ryc.1), to trzeba pamiętać, że mleko jest produkowane w gruczołach mlecznych samic wszystkich ssaków. Mleko do celów spożywczych pozyskuje się tylko od niektórych zwierząt z powodu tradycji i przyzwyczajeń, ale także z tego powodu, iż nie każde mleko nadaje się do bezpośredniego spożycia przez człowieka lub jego skład nie jest odpowiednio zbilansowany. Dla przykładu mleko foki szarej zawiera 40-50% tłuszczu czyli wielokrotnie więcej niż powszechnie spożywane mleko krowie. W naszej szerokości geograficznej mleko spożywane przez ludzi pochodzi głównie od krów oraz w mniejszym zakresie kóz i owiec. W innych częściach świata, w innych kulturach, mleko pozyskiwane jest od różnych zwierząt kopytnych, takich jak: konie, bawoły, osły, renifery, wielbłądy, jaki, karibu.

Koza została udomowiona kilka tysięcy lat temu, zatem tradycja wykorzystywania jej mleka też jest długa. W Europie i Ameryce zwierzęta te hoduje się dla mleka wykorzystywanego głównie do produkcji serów. Mleko kozie określane jest jako łagodne w smaku, aromatyczne i zawierające małą ilość laktozy (cukru mlecznego) przez co może być lepiej przyswajalne przez ludzki organizm. Śnieżnobiały kolor mleka koziego związany jest z brakiem β-karotenu.

Powszechnie hodowane na całym świecie owce (ryc.2) pochodzą z Azji. Uważa się, że mleko owcze jest bardziej esencjonalne i aromatyczne niż mleko krowie. Prawdopodobnie ma to związek z faktem, że owce przez cały rok pasą się pod gołym niebem żywiąc się aromatycznymi roślinami zielnymi i w ich mleku zawarte są spore ilości białek i tłuszczy. Mleko owcze jest wykorzystywane w basenie Morza Śródziemnego do produkcji serów, takich jak korsykański roquefort czy grecka feta, zaś w Polsce do produkcji tradycyjnych twardych serów wędzonych tzw. oscypków.

Czy jedząc inny ser - ser mozzarella - zdajemy sobie sprawę z tego od jakiego zwierzęcia pochodzi mleko, z którego go wyprodukowano? Otóż ser ten w postaci oryginalnej wytwarza się z mleka bawolego. Bawoły (ryc.3) hodowane są w krajach Południowo-Wschodniej Azji, ale także w Europie (np. we Włoszech), północnej Afryce i Ameryce Łacińskiej.

W niektórych miejscach świata np. w Mongolii, Kazachstanie czy Kirgistanie pije się mleko konia. Podobno ma ono posmak arbuza i orzecha! Mieszkańcy Mongolii wyrabiają z mleka kobylego tzw. kumys (kumis) czyli sfermentowany, alkoholowy napój o barwie i konsystencji kefiru. Wiele źródeł podaje, że mleko końskie jest zdrowsze od mleka krowiego i koziego, ponieważ, jego skład jest zbliżony do składu mleka ludzkiego. Prawdopodobnie ze względu na różnorodne walory zdrowotne zaczyna być na nie popyt także w Europie – we Francji, Włoszech, Belgii, Holandii i Norwegii.

Podobnie jak mleko pozyskiwane od klaczy, także mleko ośle (ryc.4) ma skład zbliżony do mleka ludzkiego np. ma niską zawartość kazeiny (podstawowego białka), przez co może być spożywane przez osoby nie tolerujące mleka krowiego. W krajach Europy Zachodniej (m.in. Belgia, Szwajcaria) i Stanach Zjednoczonych mleko ośle jest dostępne w sprzedaży oraz wykorzystywane do produkcji kosmetyków o właściwościach nawilżających, odżywczych i przeciwzmarszczkowych.

Dla Europejczyka zaskakującą może być informacja, że mleko do celów spożywczych pozyskuje się także od zwierząt, które nam raczej nie kojarzą się z hodowlą i gospodarką takich jak: wielbłąd, lama, jak, łoś i renifer. Wielbłądy i lamy są cennym źródłem mleka w niektórych państwach arabskich, zaś mleko od jaków powszechnie pozyskują mieszkańcy Tybetu. W niektórych regionach Rosji i Szwecji popularne jest mleko łosi, natomiast Lapończycy często piją mleko reniferów. Najbardziej jednak zaskakująca wydała się autorce tego opracowania informacja, iż najdroższym mlekiem świata jest mleko myszy. Naturalnie nie chodzi tu o produkt spożywczy, ale o surowiec do badań naukowych. 

Opracowała Renata Stoczkowska

Zdjęcia: Maria Obrębka i Renata Stoczkowska