Znani i nieznani krewni ślimaka winniczka

Biologia -

Ślimak winniczek (foto 1) jest znanym mięczakiem m.in. dlatego, że to największy ślimak skorupowy żyjący w Polsce oraz dlatego, że jest ślimakiem jadalnym(choć nie jest to powszechną praktyką w naszym kraju). Winniczki spotykamy w sadach i ogrodach, gdzie żerują zjadając zielone części roślin. Szczególnie wiele okazów spotkamy w deszczowe i pochmurne dni.

Jednak mięczaki to bardzo liczna grupa organizmów bezkręgowych, do których współcześnie należą rozliczne ślimaki, małże, głowonogi i inne. Mięczaki żyją zarówno w środowisku wodnym, jak i lądowym, ale większość z nich to organizmy wodne zamieszkujące przeważnie wody morskie o wysokim stopniu zasolenia.

Bardzo starą ewolucyjnie i niezwykłą grupą mięczaków są głowonogi, które mają swoją reprezentację zarówno w faunie kopalnej (amonity), jak i żyjącej współcześnie (kałamarnice, mątwy, ośmiornice, łodziki). W budowie zewnętrznej wyraźnie wyodrębniona jest głowa, z której wyrasta wiele ramion. Ze względu na centralizację układu nerwowego głowonogi są najbardziej inteligentnymi i najwyżej uorganizowanymi mięczakami, które wykazują zdolność uczenia się oraz szereg złożonych form zachowań łącznie ze współdziałaniem w grupie!

Głowonogi są sprawnymi drapieżnikami. Dzięki rozwinięciu układu nerwowego i narządów zmysłów (oczy przypominające w budowie oczy kręgowców, zdolne do akomodacji) głowonogi są w stanie szybko reagować, szybko pływać na zasadzie odrzutu i błyskawicznie chwytać ofiarę za pomocą ramion wyposażonych w przyssawki lub inne narządy czepne.

Niektóre głowonogi znane są smakoszom tzw. owoców morza, do których należą oprócz krewetek i małży, ośmiornice (foto 2) i kalmary.

Niektóre głowonogi mają zdolność wydzielania czarnej jak atrament wydzieliny (tzw. sepia). W momencie zagrożenia z worka czernidłowego wyrzucana jest czarna wydzielina w celu zdezorientowania przeciwnika. Mechanizm wydzielania sepii jest dobrze rozwinięty u mątw, kałamarnic i niektórych ośmiornic. Zjawisko to ludzie wykorzystywali już od XVIII w. pobierając ciemną wydzielinę do wyrobu atramentu.

Większość współczesnych głowonogów posiada muszlę wewnętrzną otoczoną przez ciało. Jedynymi głowonogami, które mają typową muszlę zewnętrzną łodziki (foto 3). W przeszłych epokach geologicznych łodziki były dominującymi bezkręgowcami mórz. Obecnie żyje sześć gatunków łodzików, głównie w Oceanie Indyjskim i Spokojnym.

Łodziki nazywamy żywymi skamieniałościami, ponieważ pojawiły się na Ziemi 550 mln lat temu i przetrwały w mało zmienionej postaci do czasów współczesnych. Muszla łodzika zbudowana jest z wielu komór, ale zamieszkała przez zwierzę jest tylko komora zewnętrzna i jednocześnie największa. Pozostałe komory połączone są ze sobą tzw. syfonem (specjalna rurka) i pełnią rolę pływaka. Łodzik reguluje głębokość swojego zanurzenia wypełniając gazem odpowiednią liczbę komór.

W taki sposób zbudowane były również nieżyjące już amonity (foto 4), których dobrze zachowane ślady spotykamy w skałach wapiennych Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Górach Świętokrzyskich i innych miejscach w Polsce i na świecie.

W erze paleozoicznej i mezozoicznej oprócz amonitów żyły również belemnity, które wymarły pod koniec ery mezozoicznej, w czasie wielkiego wymierania kredowego, ok. 65,5 mln lat temu. Ślady amonitów i belemnitów znaleźć można w skałach jurajskich i kredowych i uznaje się je jako skamieniałości przewodnie (ślady czy szczątki organizmów umożliwiające ustalenie kolejności zdarzeń w historii czy określenie względnego wieku skał). Ciało belemnita podobne było do kałamarnicy, ale fosylizacji (procesy powstawania skamieniałości) uległa zwykle tylko zbudowana z kalcytu część ich wewnętrznej muszli czyli rostrum (foto 5). Rostrum wyglądem przypomina pocisk i dlatego potocznie nazywane jest strzałką piorunową.

Naukowcy wciąż niewiele wiedzą o niektórych żyjących współcześnie głowonogach, szczególnie o kałamarnicach. Pomimo podejmowanych wielokrotnych i kosztownych prób, żywej kałamarnicy olbrzymiej nikt nie obserwował na wolności, ani nie hodował w akwarium w żadnej jednostce badawczej. Wiedza o nich opiera się głównie na badaniach osobników martwych, wyrzucanych przez morze lub analizie zawartości przewodu pokarmowego kaszalotów, dla których kałamarnice stanowią główne pożywienie. Olbrzymie głowonogi żyją w oceanach na głębokościach co najmniej 1000 metrów, w temperaturze poniżej 10oC, na pograniczu ciepłych i zimnych wód oceanicznych. Kałamarnica olbrzymia (długość nawet do 18m, waga 900kg) to silne zwierzę, które za pomocą ośmiu ramion z przyssawkami wyposażonymi w ostre haczyki może przewrócić średniej wielkości jacht, dlatego od wieków pojawiała się w opowieściach o morskich potworach.

Zapewne najsłynniejszym współcześnie żyjącym głowonogiem jest ośmiornica Paul żyjąca w ZOO, w niemieckim Oberhausen. Swoją popularność zwierzę zawdzięcza zabawie, w której bierze udział. Polega ona na przewidywaniu wyników meczu piłki nożnej reprezentacji Niemiec. Przed każdym meczem ośmiornica dostaje do jedzenia małże w dwóch różnych pojemnikach oznaczonych flagami: niemiecką oraz flagą kraju drużyny przeciwnej. Powszechnie podaje się, że w tym roku, podczas mundialu w RPA ośmiornica nie pomyliła się ani razu. W końcu należy do grupy bardzo inteligentnych zwierząt….

Opracowanie i zdjęcia Renata Stoczkowska

zdjęcie ośmiornicy Paula ze strony CBS News