Złoty Potok

Podróże po Polsce -

Złoty Potok wieś leżąca w gminie Janów leżącej w północnej części Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Gmina zachwyca pięknem przyrody i ciekawą historią. Sto lat temu Potok sąsiadujący z Janowem zyskał przymiotnik „Złoty” stając się ze względu na swoją atrakcyjność celem masowych wycieczek turystów.

Naturalna szata roślinna charakterystyczna dla Jury – lasy bukowe – zachowała się w rezerwatach Parkowe, Ostrężnik, Bukowa Kępa. W ramach Natury 2000 powstał obszar chroniony zwany Ostają Złotopotocką. Trwają prace nad utworzeniem Jurajskiego Parku Narodowego. Wśród licznie występujących gatunków roślin rzadkich i chronionych warto zwrócić uwagę na skupiska śnieżyczki przebiśnieg na wzgórzu Ostrężnik, kwitnąca białymi kwiatami warzuchę polską przy źródłach Zygmunta i Elżbiety, występują tu też: czosnek niedźwiedzi i lilia złotogłów. Potężne dęby wydają się być świadkami minionych epok. Symbolem świata zwierzęcego mogą być tajemnicze nietoperze mające swoje liczne kolonie w jaskiniach i grotach. Nie trudno tu spotkać sarny, dziki i myszołowy. Wiosną urzeka różnobarwny świat motyli.

Czar miejsca tworzą malownicze ostańce o fantastycznych kształtach, tajemnicze jaskinie i groty, unikatowa pustynia. Krystaliczne źródła Elżbiety i Zygmunta oraz okresowo źródło Zdarzeń dają początek rzece Wiercicy. Mają one budowę szczelinowo-krasową, a ich wody zamieszkuje kiełż zdrojowy. W górnym biegu szerokość rzeki wynosi 10 m, a głębokość sięga 2 m. Poniżej tworzy ona szereg stawów przepływowych o nazwach: Zygmunt, Świętokrzyski, Szmaragdowy, Sen Nocy Letniej, Amerykan, Irydion, Elżbietki. Nieopodal stawu Sen Nocy Letniej w Złotym Potoku Wiercicę zasilają również wody z źródła Spełnionych Marzeń. Baśniowe nazwy źródła i stawy zawdzięczają Zygmuntowi Krasińskiemu.

Na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej odnalezione zostały najstarsze w Polsce ślady osadnictwa człowieka. Także na terenach leżących w Dolinie Warcicy są świadectwa – krzemienne narzędzia pracy – ze środkowego paleolitu sprzed około 80 000 lat, odkryte w Grocie Niedźwiedziej w Złotym Potoku. Grodzisko „Osiedle Wały” pochodzi z VIII wieku. Scalenie państwa Wiślan z tworzoną przez Piastów Polską zmieniło organizację terytorialną Potok stał się częścią dużych włości znakomitego rodu Odrowążów. Kolejnym rodem związanym z tymi ziemiami byli Śreniawici, przyjmujący od swej siedziby rodowej nazwisko Potocki. Kościół parafialny w Potoku ufundowali Odrowążowie w 1298 roku. W XIV wieku powstał zamek na Ostrężniku. W 1696 roku Jan Aleksander Koniecpolski wydał akt lokacyjny nowego miasta nazwanego Janowem.

Urok niezapomnianych ziem odkrył dopiero w 1851 oku generał hrabia Wincenty Krasiński. Były szwoleżer, a następnie wierny sługa cara Aleksandra i Mikołaja, marzył, że urządzone dobra potockie zachęcą do powrotu do kraju jego syna poetę Zygmunta. To marzenie skłoniło go do budowy nowego pałacu, w sąsiedztwie istniejącego, małego dworku. Niestety, Zygmunt z rodziną spędził tu tylko jedno lato. Śmierć ukochanej córeczki, czteroletniej Elżbietki była dla niego tragicznym przeżyciem, po którym nigdy już do kraju nie wrócił. Dziedzicząca majątek Maria Beatrix utworzyła tu miejsce pamiątek po Wieszczu.

Mężem Marii z Krasińskich był wielkopolski arystokrata Edward Raczyński, właściciel Rogalina. Z rodem Raczyńskich wiążą się najważniejsze inwestycje gospodarcze i rozwój majątku potockiego. Zanim jednak do tego doszło, okolice Potoku i Janowa ucierpiały podczas powstania styczniowego. W odwet za pokonanie przez powstańców pojazdu rosyjskiego we wsi Ponik, carski półkownik Ernroth spalił miasto Janów zabijając blisko 200 mieszkańców. Krwawy odwet carskich żołdaków nie osłabił powstańczego ducha. Przez blisko rok w lasach potockich stacjonowali powstańcy pod dowództwem płk. Zygmunta Chmielowskiego. Żołnierzem-ochotnikiem był w niej osiemnastoletni student z Krakowa Adam Chmielowski.

W drugiej połowie XIX wieku hrabia Edward Raczyński postanowił wykorzystać krystalicznie czystą wodę ze źródeł Zygmunta i Elżbiety i założyć hodowlę ryb łososiowatych. W tym celu sprowadził z Litwy inż. Michała Girdwoynia, aby ten wybudował pstrągarnię. Teren przeznaczony pod gospodarstwo rybackie obejmował 22 stawy o łącznej powierzchni 132 000 m2 usytuowane w dolinie Wiercicy. Tak znacząca powierzchnia, przy głębokości do 4 m, możliwa była dzięki dużej ilości źródeł i ich wydajności. Stawy o grawitacyjnym przepływie dobrze natlenionej wody i stosunkowo niskiej temperaturze, sprzyjały rozwojowi hodowli. Wybudowano też budynek wylęgarni o powierzchni 160 m2 wyposażony w koryta wylęgowe typu kaskadowego, w którym do dzisiaj prowadzona jest hodowla ryb. W tym czasie było to pierwsze i największe pstrągowe gospodarstwo rybackie w kontynentalnej Europie. W 1881 roku przypłynęła statkiem z Ameryki pierwsza zalęgowa partia ikry pstrąga tęczowego. Ikra znajdowała się w wilgotnym mchu obłożonym lodem zapakowanym w papier w drewnianych skrzyniach. Transport nadzorował senator Stanów Zjednoczonych Ameryki, na cześć którego Raczyński zmienił nazwę jednego ze stawów w dolinie Wiercicy: ze stawu Gorzkich Łez (Zygmunt Krasiński nadał tę nazwę po śmierci córeczki) na Amerykan. Bardzo szybko rozszerzono hodowlę i w poszczególnych stawach hodowano pstrąga strumieniowego, jeziorowego, łososia kalifornijskiego i inne ryby. Ikrę pstrąga tęczowego hrabia Raczyński z powodzeniem eksportował do powstających w całej Europie gospodarstw rybackich. Pstrągarnia Raczyńskich działa z dobrym skutkiem do dzisiaj.

Kolejne duże inwestycje dokonał w gminie syn Edwarda i Marii z Krasińskich, Karol Raczyński. Wybudował jedną z największych na ziemiach polskich fabrykę wytwarzającą syrop ziemniaczany. Ochrona czystości wód skłoniła Raczyńskiego do ustanowienia ochrony przyrodniczej obecnego rezerwatu Parkowe. Hrabia, choć z zamiłowania myśliwy, prowadził wzorową, ekologiczną gospodarkę leśną dbając o różnorodność przyrodniczą. W 1935 roku kazał wybudować domek w stylu góralskim z przeznaczeniem na pierwsze schronisko na Jurze Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, którego był wiceprezesem.

W czasach Karola Raczyńskiego przebudowany został pałac zyskując cechy neorenesansowe. Podkreślenia warte są także działania Raczyńskiego na rzecz podtrzymania tożsamości narodowej. Nie bacząc na naciski carskich urzędników właściciel Złotego Potoku ufundował pomnik poświęcony powstańcom styczniowym. Wierny idei stworzonej przez matkę Marię – utrzymywał muzeum poświęcone poecie Zygmuntowi. Byli także Raczyńscy opiekunami ubogich. Żona Karola Stefania z Czetwertyńskich zorganizowała ochronkę dla niezamożnych dzieci. W tej ochronce przebywał przyszły wielki tenor Jan Kiepura.

Gospodarność i dobroczynność Raczyńskich dobrze służyła gminie także w okresie międzywojennym. Na zaproszenie hrabiego Karola przybywali do pałacu najwybitniejsi: Marszałek Józef Piłsudzki, Prezydent RP Ignacy Mościcki.

W 1939 roku toczyła się tu krwawa wojna obronna. W walce nad doliną Wiercicy zginął przedwojenny olimpijczyk jeździec mjr Jan Wrzosek. Grób jego, jak i inne groby z kampanii wrześniowej znajdziemy na cmentarzu złotopotockim. W złotopotockich lasach działało kilka oddziałów AL i AK. Tu w grudniu 1944 roku wylądowała ostatnia misja angielska „Heston”, nawiązująca kontakt z Komendantem Głównym AK gen. Leopoldem Okulickim „Niedźwiadkiem”.

zdjęcia i tekst Małgorzata Fraszewska

Zdjęcia:

  1. Dworek Krasińskich – Muzeum Regionalne Zygmunta Krasińskiego
  2. Pałac Raczyńskich
  3. Lew przed Pałacem Raczyńskich
  4. Tablica upamiętniająca pobyt w Złotym Potoku Jana Kiepury
  5. Rynek w Złotym Potoku, w głębi za drzewami kościół św. Jana Chrzciciela
  6. Wejście do kościoła św. Jana Chrzciciela
  7. Epitafium Elżbiety córki Zygmunta Krasińskiego
  8. Epitafium Karola i Konstantego Raczyńskich
  9. Nowisódka – rzeźba Jerzego Kędziory na rynku z Złotym Potoku
  10. Staw Amerykan
  11. Brama Twardowskiego