Wierzba (Salix)

Biologia -

Kwitnąca wierzba iwa obok przebiśniegu jest pierwszą oznaką przedwiośnia. Niedługo po niej zakwitają inne gatunki wierzb, a mamy ich w Polsce około 30.

Kwitnące gałązki wierzbowe, nazywane baziami, to również symbol Niedzieli Palmowej. Bazie pozyskiwane są najczęściej z wierzby białej, wierzby iwy oraz wierzby purpurowej.

Wierzby są drzewami lub krzewami dwupiennymi, co oznacza, że na jednych osobnikach występują kwiaty męskie, a na innych roślinach kwiaty żeńskie. Kwiaty męskie składają się zwykle z dwóch pręcików i jednego lub dwóch miodników, a kwiaty żeńskie ze słupka i miodnika.

Co ciekawe, wierzby są roślinami miododajnymi. Choć ich kwiaty nie zwabiają owadów okwiatem, bo nie mają płatków, to wabią nektarem zgromadzonym w miodnikach, są owadopylne. Są pierwszymi kwitnącymi w naszym klimacie roślinami, przynoszącymi pszczołom i trzmielom pożytek.

Kwiaty rozwijają się przed pojawieniem się liści. Zarówno kwiaty męskie, jak i żeńskie zebrane są w kotkowate kwiatostany. Do palmy wielkanocnej wykorzystujemy gałązki z kwiatostanami męskimi (fot. 1). Gatunki alpejskie i arktyczne osiągają niewielkie rozmiary, czasami wręcz mają karłowaty pokrój i są wiatropylne.

Miękkie drewno wierzbowe używane jest do wyrobu koryt, beczek, klepek. Gałęzie wykorzystuje się do wyrobów koszykarskich i plecionkarskich.

Wiele gatunków wierzb (biała, pięciopręcikowa, purpurowa, rokita, szara, trójpręcikowa, uszata, wiciowa) związanych jest z terenami wilgotnymi, nadrzecznymi. Dlatego też należą do najważniejszych drzew łęgowych i zarośli przybrzeżnych. Mają duże znaczenie przy zatrzymywaniu wody w krycie rzeki podczas wiosennych roztopów. Są siedliskiem dla wielu gatunków zwierząt. Wspaniałe zarośla łęgowe występują dziś jeszcze wzdłuż Bugu (fot. 2). Na innych rzekach jest ich mniej z powodu przeprowadzonej regulacji brzegów.

Niektóre, szybko rosnące gatunki, używane są dziś jako materiał opałowy i, sadzone na specjalnych plantacjach, stanowią odnawialne źródło energii. Tak zwana wierzba energetyczna to najczęściej wierzba wiciowa, nazywana również krzaczastą lub konopianką.

Kora wielu gatunków wierzb jest bogata w salicylany oraz garbniki. Przez wiele wieków w medycynie ludowej kora wierzby stosowana była jako środek przeciwgorączkowy, przeciwzapalny i napotny, zarówno dla ludzi, jak i dla zwierząt. W połowie XIX wieku po raz pierwszy udało się chemikom wyizolować kwas salicylowy z wierzby, a kilkanaście lat później uzyskać syntetyczny kwas salicylowy, a potem pochodną tego kwasu – kwas acetylosalicylow - aspirynę.

Odmiana wierzby białej, zwana wierzbą płaczącą, odznacza się nadzwyczaj długimi, cienkimi, zwisającymi gałązkami i sadzona jest często w parkach jako drzewo ozdobne (fot. 3).

Inny gatunek wierzby uznawany jest za najbardziej typowy element krajobrazu mazowieckiego lub ogólniej polskiego. Chodzi tu, o sadzone wzdłuż wiejskich dróg i miedz, wierzby kruche, nazywane wierzbą głowiastą, ze względu na systematyczne ogławianie, czyli powtarzane co kilka lat wycinanie wszystkich pędów na jednej wysokości pnia. W ten sposób tworzy się charakterystyczna „głowa”, czyli zgrubienie na szczycie. Ponieważ drewno wierzbowe jest miękkie i łatwo próchnieje, to w „głowie” tworzą się spróchniałe szczeliny i dziuple chętnie wykorzystywane przez wiele gatunków ptaków. Ścięte gałęzie wykorzystywane były jako materiał opałowy, służyły także do wyplatania koszów czy do umacniania brzegów rzek poprzez tworzenie tzw. faszyny.

Gatunkiem dającym się „ogłowić” jest także wierzba biała. W ostatnich latach stowarzyszenia i organizacje przyrodnicze organizują dni wierzby głowiastej, których celem jest zachowanie w krajobrazie tego pełnego nostalgii widoku wierzby z licznymi i cienkimi gałęziami wyrastającymi z szerokiej głowy (fot. 4).

Tekst i zdjęcia

Maria Obr

ębska