Rola rodziny w kształtowaniu lęku u dzieci

Psychologia -

Lęk jest powszechnie doświadczanym fenomenem psychicznym. Pojęcie lęku pojawiło się w psychologii razem z psychoanalizą. Jego genezę, treść i uwarunkowania analizowały wszystkie dotychczasowe koncepcje psychologiczne człowieka Nie istnieje jedna koncepcja lęku. Współcześni badacze zjawiska wyróżniają ponad osiemset różnych reakcji potocznie uważanych za symptomy lęku. Większość autorów jest zgodna co do tego, że lęk to grupa reakcji emocjonalnych wyzwolonych przez bodźce płynące częściowo z zewnątrz, a głównie z wnętrza organizmu. Charakterystyczne dlań jest to, że: mają przykre zabarwienie, są uporczywe, trudne do pozbycia się, irracjonalne i niecelowe, rodzą poczucie bezradności oraz wiążą się z wyraźnymi reakcjami fizjologicznymi organizmu.

Wyróżnia się dwie funkcje lęku: adaptacyjną i dezadaptacyjną. Pierwszą lęk spełnia wtedy, gdy sygnalizuje rzeczywiste zagrożenia i wzmaga motywację do obrony przed nimi. Gdy stopień nasilenia lęku przekracza optymalny dla danej jednostki poziom lub sygnalizuje zagrożenia pozorne, spełnia on drugą z wymienionych funkcji. Jest wtedy niekorzystny dla człowieka, dezorganizuje jego zachowanie, obciąża psychikę, blokuje rozwój i zniekształca osobowość.

Możemy wyróżnić dwa rodzaje lęku: lęk-cechę i lęk-stan. Lęk-cecha jest dyspozycją organizmu do reagowania lękiem na stres, którego głównymi przyczynami są zagrożenie i niepewność. Lęk-stan jest negatywną reakcją emocjonalną o charakterze sytuacyjnym i przejściowym.

Lęk towarzyszy wielu ludziom w ich całym życiu i nie ogranicza się do wyjątkowych momentów. Ostatnio wiele mówi się o lęku dzieci i młodzieży, o lęku szkolnym, a jego rozmiary uznawane są za wskaźniki kryzysu instytucji oświatowo-wychowawczych i systemu edukacji. W badaniach można wyróżnić dwa kierunki poszukiwania uwarunkowań lęku u dzieci. Pierwszy koncentruje się na roli czynników środowiskowych, drugi kładzie nacisk na genetyczno-temperamentalne uwarunkowania tej cechy.

Poniższy tekst dotyczy charakterystyki lęku u dzieci oraz roli czynników tkwiących w rodzinie.

Charakterystyka lęku u dzieci

Emocja lęku u dzieci może wystąpić w trzech różnych postaciach. Są to: niepokój, czyli stały nieokreślony lęk, zwany lękiem bezprzedmiotowym, lęk przedmiotowy oraz nagłe ataki nerwicowe z wyraźnym komponentem fizjologicznym.

Niepokój występuje wówczas, gdy sytuacje trudne nawarstwiają się lub mają charakter chroniczny. Wywołują go na ogół wymagania społeczne, stałe niepowodzenia szkolne, niekorzystny wpływ osobowości matki, traumatyzujaca atmosfera rodzinna. Niepokój dziecka może wyrażać się różnorodnie i wywoływać tak liczne symptomy wtórne, że niejednokrotnie możliwy jest do wykrycia przy pomocy głębokiej analizy klinicznej. Niekiedy może zostać uprzedmiotowiony, co często spotykane jest u dzieci przejawiających silne dążenie do konkretyzacji Zabieg ten jest mechanizmem obronnym obniżającym napięcie lękowe.

Lęk przedmiotowy związany jest z konkretnymi przedmiotami czy sytuacjami. Wiele tego typu lęków nie ma charakteru nerwicowego Zaliczamy tu np. lęki poznawcze, występujące u dzieci mających silną potrzebę poznania świata, przerastającą ich aktualną możliwość jego zrozumienia, jak również lęki wynikające z wrażliwości dziecka, z jego reaktywności uczuciowej. Lęki przedmiotowe mogą (choć rzadko) mieć charakter nerwicowy, gdy utrwalą się na skutek fiksacji. Pojawiają się one w postaci myśli lub czynności, których nie można się wyzbyć (zespoły typu natręctw). Wyróżnia się trzy postacie tzw. fobii szkolnych. Są to:

  • lęk przed oddzieleniem od matki,
  • lęk jako konsekwencja niepowodzeń szkolnych,
  • lęk przed ośmieszeniem, utratą wysokiej pozycji w grupie koleżeńskiej.

Symptomy bywają różnorodne. Niektórzy uczniowie znajdują się w nieustannym stanie napięcia, mają zaburzony sen, zawężony krąg zainteresowań, zaburzenia wegetatywne.

Nagłe ataki nerwicowe w ciągu dnia spotykane są rzadko Najczęściej występują jako tzw. lęki nocne, którym towarzysza silne objawy wegetatywne, tj. przyspieszone bicie serca, uczucie duszności, poty, drżenie rąk.

Ze względu na treść wyróżnia się cztery rodzaje lęku:

  • lęk biologiczny - wywołany przez zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych, tj. zachowania życia własnego i życia gatunku,
  • lęk społeczny - jako konsekwencję zależności człowieka od środowiska społecznego,
  • lęk moralny - będący specyficzną postacią lęku społecznego wynika z zagrożenia ze strony zinternalizowanego zwierciadła społecznego (sumienie - superego),
  • lęk dezintegracyjny - występujący przy każdym naruszeniu istniejącej struktury interakcji z otoczeniem.

Do lęków biologicznych występujących u dziecka można zaliczyć np. lęk przed karą fizyczną, przed chorobą, wypadkiem, zwierzęciem itp. Lęk tego typu najczęściej występuje na tle społecznym, albowiem jego pojawienie się uzależnione jest w dużej mierze od innych ludzi W miarę wchodzenia w coraz bardziej złożone sytuacje rozwijają się lęki o charakterze społecznym przejawiające się w społecznym funkcjonowaniu dziecka.

Lęki społeczne są konsekwencją zależności człowieka od środowiska społecznego, wynikają z obawy przed jego utratą, czyli przed potępieniem i odrzuceniem przez nie. Najczęstszym źródłem tych łęków jest zależność człowieka od oceny społecznej. Wiadomo bowiem z licznych badań psychologów społecznych, że akceptacja jest silną nagrodą, zaś odrzucanie przez otoczenie - karą, której człowiek stara się uniknąć. Dzieci podlegają ocenom częściej niż dorośli. Oceniane są przez rodziców, nauczycieli, rówieśników. Z lęków przed negatywną oceną społeczną wywodzi się wiele różnych lęków społecznych, np. przed niepowodzeniem, ekspozycją, ośmieszeniem. Szczególnie ośmieszenie i zawstydzenie; dziecka bywa często stosowane w naszej kulturze, jako środek oddziaływania wychowawczego. Nauczyciele zawstydzają dziecko w obecności rówieśników, co jest szczególnie przykre dla uczniów wrażliwych na opinię publiczną. Na ośmieszenie narażone są przede wszystkim dzieci odbiegające w jakikolwiek sposób od standardu, nie tylko swymi cechami fizycznymi czy psychicznymi, ale np. odmiennym ubraniem, uczesaniem i in.

Lęk moralny rozwija się powoli i w pełni może się ujawnić dopiero w okresie dorastania, kiedy poziom rozwoju osobowości pozwala na samoocenę z punktu widzenia norm i standardów społecznych.

Lęk dezintegracyjny może wystąpić u dzieci, gdy zostanie nagle zaburzone ich dotychczasowe życie, np. wskutek śmierci lub choroby jednego z rodziców, ich rozejścia się itp. Rozbicie rodziny zawsze stanowi szok dla dziecka i często pozostawia trwały uraz, powoduje utratę poczucia bezpieczeństwa. Również naturalny u dziecka brak dostatecznej wiedzy na temat zmienności zjawisk świata otaczającego może wywołać lęk w momencie np. konieczności rozstania się z bliską osobą, wejścia w nowe, nieznane środowisko (przedszkole, szkoła).

Uwarunkowania lęku u dziecka w rodzinie

W literaturze poświęconej roli rodziny w powstawaniu zaburzeń dziecka wymienia się cechy neurotyczne lub psychopatyczne jednego lub obojga małżonków. Psychologowie kliniczni zwracają uwagę na decydujący wpływ osobowości matki. Można wyodrębnić sześć typów osobowości matek będących przyczyną negatywnego funkcjonowania emocjonalno-społecznego dziecka. Są to matki: autokratyczne, pedantyczne, lękliwe, niezrównoważone, niekochające, nieszczęśliwe.

Matka autokratyczna wymaga od dziecka bezwzględnego posłuszeństwa, podporządkowania się, narzuca mu swą wolę, bezustannie nim steruje. Hamuje aktywność i samodzielność dziecka. Dziecko boi się matki, za wszelką cenę chce spełnić jej oczekiwania, czuje się od niej zależne, dlatego każde niepowodzenie może wywołać u niego silne poczucie zagrożenia.

Matka pedantyczna jest drobiazgowa, nieustępliwa, korygująca, narzuca dziecku zbyt wysokie wymagania. Dziecko nie mogące podporządkować się tym wymaganiom narażone jest na utratę, miłości matki, dlatego każde niezaspokojenie jej oczekiwań może być zbyt silnym przeżyciem dla dziecka.

Matka lękowa jest niezmiernie skrupulatna i opiekuńcza Nie docenia możliwości dziecka. Chroni, je przed rówieśnikami, rozwiązuje za nie wszelkie problemy, przez co bardzo utrudnia usamodzielnienie się dziecka, czyniąc moment wkroczenia w nowe środowisko sprawą bardzo trudną.

Matka niezrównoważona, nerwowa, najczęściej przemęczona pracą, nie znajduje czasu dla siebie i rodziny, co wiąże się z jej wybuchowością, zmiennością i drażliwością.

Matka niekochająca nie troszczy się o dziecko, podrzuca je pod byle pretekstem krewnym (w skrajnym przypadku domowi dziecka), często je bije lub upokarza. Nie poświęca, czasu na zabawę i pomoc w nauce. Dziecko czuje się nieszczęśliwe, odrzucone i pozbawione poczucia bezpieczeństwa.

Matka nieszczęśliwa - to na ogół kobieta rozczarowana pożyciem małżeńskim, smutna, zgorzkniała. Niekiedy przelewa wszystkie uczucia na dziecko stając się nadmiernie opiekuńczą, często odrzuca je, zwłaszcza gdy jest podobne do ojca. W obu przypadkach niekorzystnie wpływa na wrażliwość emocjonalną dziecka.

Matka stresująca dziecko działa niezależnie od innych układów w rodzinie. Jej ujemny wpływ na dziecko może być tylko z trudem kompensowany. Stresujący wpływ ojca bywa często neutralizowany, szczególnie gdy obok niego występuje dobra, mądra matka. Rolę lękotwórczą, patogenną pełnią najczęściej ojcowie „nieobecni”, rygorystyczni, surowi, „groźni”.

Autorytet ojca „nieobecnego” jest niewielki. Jako osoba mało stanowcza, bierna i chwiejna afektywnie nie może on wytworzyć odpowiedniego klimatu wychowawczego w domu. Może to wynikać z braku bliższego zainteresowania sprawami dziecka lub z dominującej roli matki. Ojca rygorystycznego charakteryzują nadmierne wymagania w stosunku do dziecka, bez uwzględniania jego możliwości. U ojców „groźnych” neuropsychiatrzy wykrywającą niekiedy tajoną wrogość i nienawiść do własnych dzieci. Spotykamy ich często w rodzinach alkoholików.

Z typami osobowości matek i ojców wiążą się postawy rodzicielskie. Możemy wśród nich wyróżnić postawy właściwe wychowawczo, takie jak: akceptacja, współdziałanie, uznawanie swobody, aktywności, poszanowanie praw dziecka oraz postawy niewłaściwe - odrzucanie, unikanie kontaktu z dzieckiem, nadmierne ochranianie, nadmierne wymagania.

Akceptacja dziecka sprzyja rozwijaniu jego zdolności do nawiązywania trwałej więzi emocjonalnej oraz wyrażania uczuć. Jest ono pogodne, przyjacielskie, współczujące, otwarte, co zapewnia mu pozytywno kontakty z rówieśnikami.

Współdziałanie zaspokaja potrzebę kontaktu dziecka z rodzicami Staje się ono ufne wobec rodziców, zwraca się do nich. o radę i pomoc w momentach trudnych. Jest zadowolone z pracy własnej i w grupie, co ułatwia współżycie w zespole i przystosowanie do wymagań stawianych przez szkołę.

Uznawanie swobody aktywności - rozwija pomysłowość, oryginalność, ułatwia pokonywanie przeszkód i przystosowanie do różnych sytuacji.

Poszanowanie praw dziecka rozwija jego lojalność i solidność, pobudza do przejawiania inicjatywy. Postawa ta gratyfikuje potrzebę uznania i szacunku, jedną z głównych potrzeb dziecka.

Niewłaściwe postawy rodzicielskie są powodem wielu zaburzeń w rozwoju psychicznym dziecka. I tak: odtrącenie rodzi agresję, nieposłuszeństwo, kłamstwo, lękliwość. Unikanie kontaktu z dzieckiem sprawia, że staje się ono uczuciowo niestałe, nieufne, bojaźliwe, mało wytrwałe, niezdolne do koncentracji. Popada często w konflikty ze szkolą, w której czuje się niepotrzebne, podobnie jak w domu. Odtrącanie i unikanie można uznać za dwa warianty postawy odrzucania. Obie cechuje nadmierny dystans wobec dziecka Przy postawie odtrącania sposób wyrażania tego dystansu jest czynny (stosowanie surowych kar, okazywanie niezadowolenia, grożenie), przy postawie unikania - bierny (brak zainteresowania dzieckiem, jego istotnymi potrzebami, chłód uczuciowy).

W przypadku nadmiernego ochraniania każde drobne niepowodzenie dziecka (np. w nauce czy koleżeńskich kontaktach) staje się bardzo poważnym problemem dla rodziców, jest wyolbrzymiane, wywołuje lęk o przyszłość dziecka i tym samym powoduje sprawowanie nad nim wzmożonej kontroli. Takie postępowania rodziców opóźnia osiągnięcie przez dziecko dojrzałości emocjonalnej i społecznej; tłumi inicjatywę, rodzi nieadekwatną samoocenę. Cechy te są przyczyną złego przystosowania dziecka w środowisku szkolnym. Nadmierne wymagania sprzyjają kształtowaniu u dziecka takich cech, jak: brak wiary we własne siły i zdolności koncentracji, podatność na frustrację, lękliwość. Dla dziecka, które nie może uzyskać tak wysokich wyników, jakich wymaga otoczenie, prawie każde działanie kończy się niepowodzeniem, pogłębionym jeszcze przez negatywną ocenę ze strony najbliższych.

Postawy rodzicielskie warunkują styl wychowania w rodzinie. Wpływają na kształtowanie się więzi uczuciowej, między jej członkami oraz atmosfery życia rodzinnego. Atmosfera ta jest zjawiskiem trudnym do zdefiniowania. Składa się na nią bowiem wiele czynników, przy czym czynniki wewnętrzne, takie jak właściwości psychiczne rodziców, ich postawy wychowawcze, wzajemne współżycie małżonków, odgrywają na pewno ważniejszą rolę niż składniki formalne, np. wielkość czy status społeczno-ekonomiczny rodziny.

Trudno jest mówić o zdecydowanie korzystnej lub niekorzystnej atmosferze życia rodzinnego, łatwiej natomiast o dominującym klimacie „dobrym” bądź też „złym”. Klimat „dobry” panuje wówczas, gdy członków rodziny łączą pozytywne więzi emocjonalne, miłość, szacunek, wzajemne zaufanie, a stosunki między nimi oparte są na współdziałaniu i wzajemnej pomocy. Klimat „zły” - gdy właściwości sprzyjające dodatnim kontaktom interpersonalnym w rodzinie występują w słabym nasileniu, brak ich w ogóle, albo gdy pojawiają się cechy przeciwstawne.

Wyróżnia się następujące rodzaje traumatyzującej, lękotwórczej atmosfery rodzinnej:

  • napiętą - którą cechuje wzajemna nieufność, niedomówienia, poczucie zagrożenia,
  • hałaśliwą - w rodzinach, w których stale dochodzi do kłótni i awantur,
  • depresyjną - gdy dominuje smutek, przygnębienie, rezygnacja,
  • obojętną - gdy brak więzi uczuciowej rodziców z dzieckiem,
  • nadmiaru emocji i problemów - gdy dziecko otoczone jest nadmierną czułością i zbytnio absorbowane sprawami rodziny.

Lęk dziecka kształtować się może w rodzinie na skutek deprywacji określonych potrzeb, zwłaszcza potrzeby bezpieczeństwa, samodzielności, niezależności. Formowanie się osobowości lękowej wiąże się z relacjami między dzieckiem i rodzicami, a szczególnie z sytuacjami karania we wczesnym dzieciństwie. Jest konsekwencją określonych postaw wychowawczych rodziców, tj. nadmiernego ochraniania bądź nadmiernych wymagań i niewłaściwego klimatu emocjonalnego rodziny.

Przejmowanie lękowych zachowań od rodziców dokonuje się pod wpływem takich mechanizmów społecznego uczenia się, jak: naśladownictwo, identyfikacja, modelowanie.

Lęk jako fenomen psychiczny podlega dynamicznym przemianom w miarę rozwoju człowieka i pod wpływem sytuacji społecznych. Istnieje zatem możliwość i potrzeba takiego organizowania życia w rodzinie i w społeczeństwie, aby nie kształtowało ono postaw lękowych u dzieci i wskazywało sposoby radzenia sobie z tą emocją.