Retoryka muzyczna

Muzyka -

Retoryka jako sztuka wymowy, sięga korzeniami do czasów Starożytnej Grecji. Wraz z dialektyką i gramatyką retoryka stanowiła trivium sztuk wyzwolonych będących częścią septem artes liberales. Kunszt krasomówczy stał się dobrym podłożem do rozkwitu retoryki muzycznej. Wyrażenia, zwroty i określenia retoryczne bardzo szybko, bo już w chorale gregoriańskim, znalazły swoje odzwierciedlenie w muzyce. Najbardziej wyrazisty rozkwit retoryki muzycznej przypada na okres renesansu i baroku.

Retoryka muzyczna pozwala na wyrażenie emocji przez muzykę. To mowa bez słów, głos dźwięków. Retoryka muzyczna miała duże znaczenie w muzyce renesansu i baroku. W epokach późniejszych nie była już uznawana za tak istotną, jednak jej przejawy widoczne były w wielu dziełach klasycznych czy romantycznych. Dzięki wykorzystywanym środkom retorycznym muzyka jest w stanie przekazywać symbole i emocje, a rozeznanie w tym temacie pozwala nam na zrozumienie i przybliżenie się do czegoś tak metafizycznego i genialnego jak muzyka, co z kolei przynosi ogromną satysfakcję i zbliża do nieosiągalnej nam doskonałości.

Figury retoryczne w muzyce można zasadniczo podzielić na:

  • emfatyczne (ekspresyjne, wyrażające emocje) oraz
  • onomatopeiczne, które mają na celu obrazowanie i naśladowanie określonych zjawisk wykazując ścisły związek z programowością w muzyce).

Wśród figur emfatycznych największe znaczenia mają: exclamatio, interrogatio, saltus duriusculus,passus duriusculus, suspiratio, amplificatio, patopoja oraz aposiopesis.

Exclamatio to zawołanie, okrzyk. Najczęściej symbolizuje prośbę lub błaganie wyrażane zwykle przez skok melodii w górę (odległość seksty, czyli sześciu dźwięków następujących kolejno po sobie).

Interrogatio to figura oznaczająca zapytanie. Obecna była już w chorale gregoriańskim, gdzie dla wyrażenia dźwiękami wątpliwości, ostatnią sylabę określonego wersu śpiewano wyżej (o sekundę, czyli dwa dźwięki) niż przedostatnią.

Saltus duriusculus symbolizuje strapienie, żal, rozpacz, gwałtowny smutek. Figura ta wyrażana jest zwykle przez skok w górę lub w dół o interwały brzmiące niezgodnie dla ucha ludzkiego (tzw. interwały dysonujące), „gryzące się” i wymagające rozwiązania na interwał konsonujący.

Przykładem może być fragment Credo z Mszy C-dur Wolfganga Amadeusza Mozarta. Figurę retoryczną można usłyszeć w trzeciej minucie Credo na słowach „Passus”:

Suspiratio okazuje westchnienie przez rozbijanie poszczególnych sylab pauzami.

Amplificatio jest figurą mająca za zadanie położenie nacisku na określone słowa. Osiągane jest to przez zdobienie dźwięków ornamentami, a więc opisanie podstawowego dźwięku przez dodanie dodatkowych o drobnych wartościach rytmicznych.

Patopoja cechuje się następstwem półtonów (położonych bardzo blisko siebie dźwięków) symbolizujących grozę, lęk, ból. Przykładem jest Crucifixux z Mszy h-moll Jana Sebastiana Bacha:

Aposiopesis to dłuższa pauza generalna symbolizująca ból, rozłąkę, cierpienie, śmierć. Przykładem może być Lament Dydony z opery H. Purcella „Dydona i Eneasz”. Aposiopesis można usłyszeć w końcowym fragmencie (8.55), gdy chór śpiewa „never never part”. Słowa te są oddzielane dłuższymi pauzami:

Do onomatopeicznych figur retorycznych należą: assimilatio, anabasis, katabasis, sincopatio, fuga.

Assimilatio obrazuje określone zjawiska dźwiękowe. Imitacja obejmuje odgłosy zwierząt, instrumentów, jak również różnych wydarzeń, np. scen bitwy. Jako słynny przykład można tu przywołać „Cztery Pory Roku” A. Vivaldiego , gdzie partia altówek naśladuje szczekanie psa (3:55):

http://www.youtube.com/watch?v=a27AWhHq7Hw

Anabasis przez diatoniczne następstwo dźwięków w górę symbolizuje wstąpienie do nieba, wywyższenie. Występuje zawsze na słowach „et resurrexit”

Katabasis z kolei wyraża upadek, zstąpienie przez diatoniczne następstwo dźwięków w dół. Pojawia się często na zwrocie „et incarnatus est”.

Sincopatio to synkopa, czyli wydłużenie wartości nuty przypadającej na słabą część taktu i zaakcentowanie jej na koszt wcześniejszego dźwięku, który zostaje skrócony. Figura ta wyraża zmęczenie, wyczerpanie.

Fuga obrazuje ucieczkę, pośpiech, czasami również upływ czasu.

Magdalena M. Banasiuk