Relacja filozofia – teologia

Filozofia -

Filozofia i teologia to dwa odrębne typy ludzkiego poznania, dwie autonomiczne nauki. Dla zrozumienia prawdziwego znaczenia filozofii i teologii konieczne jest wyzbycie się błędów mających swe źródło w fideizmie i racjonalizmie. Fideiści twierdzą, że jedynym źródłem poznania w zakresie prawdy o Bogu i etyki jest wiara. Racjonalizm zajmuje pozycję skrajnie odmienną: twierdzi, że cała struktura świata i Boga ma charakter racjonalny, a więc jest tylko kwestią czasu, kiedy rozum ludzki całkowicie opanuje prawdę o rzeczywistości, a w konsekwencji posiądzie całkowite panowanie nad światem. Zarówno fideizm jak i racjonalizm są błędne.

Filozofia i teologia różnią się swym przedmiotem: zarówno materialnym, jak i formalnym. Częściowo różny jest ich przedmiot materialny: o ile bowiem filozofia interesuje się prawdami dostępnymi dla intelektu ludzkiego, to przedmiotem teologii są prawdy objawione, czyli także takie, które przewyższają możliwości rozumu.

Zasadnicza różnica pomiędzy nimi dotyczy jednak przedmiotu formalnego, tj. motywu przyjmowania uznawanych prawd. Filozof przyjmuje określone tezy dla ich oczywistości wewnętrznej, natomiast teolog uznaje prawdy zawarte w Objawieniu. Tak więc w teologii istnieje oczywistość zewnętrzna, oparta na autorytecie objawiającego się ludziom Boga. Pomiędzy filozofią a teologią nie ma żadnej istotnej sprzeczności. Ostatecznym źródłem obu typów poznania jest Bóg, twórca ludzkiego rozumu i dawca Objawienia. (Zawsze ze względów ludzkich może dojść do jakiegoś konfliktu).

Filozofia – o ile tylko jest uprawiana w sposób obiektywny - przygotowuje umysł człowieka do przyjęcia prawd objawionych. Mówi ona człowiekowi o przygodności bytu, istnieniu niematerialnej duszy, normach moralnych. Wszystkie te prawdy są drogą prowadzącą do wiary (praeambula fidei). Dlatego Klemens Aleksandryjski nazwał filozofię „pedagogiem prowadzącym do Ewangelii”.

Filozofia pomaga sformułować w sposób bardziej precyzyjny i ścisły prawdy teologiczne, w tym tajemnice wiary, np. Trójcy Świętej. Filozofia pełni też rolę obrońcy prawd wiary, wykazując np., iż ateizm jest konsekwencją systemowych założeń, a nie wynikiem obiektywnych badań filozoficznych.

Katarzyna Zdrzenicka

ilustracja: fragment obrazu Ceslovasa Cesnakeviciusa