Pyzdry

Podróże po Polsce -

„Pyzdry, dziś małe zabytkowe miasteczko, w średniowieczu było na tyle pożądane i cenne, że w roku 1383 po raz pierwszy na ziemiach polskich użyto armaty dla jego zdobycia.”

Tymi słowami promuje swoje miasto „Towarzystwo Kulturalne Echo Pyzdr” na folderze o Pyzdrach i okolicy. Podaje ono jeszcze jedną ciekawostkę o Pyzdrach. „Obradujący w 1815 r. Kongres Wiedeński dokonał korekty granic rozbiorowych Polski. Rosja rozciągała się od Alaski do Pyzdr. Alaskę Rosjanie przyłączyli ze względu na cenne futra a Pyzdry ze względu na intrygującą, niepowtarzalną nazwę”.

Prawdopodobnie już na początku XIII wieku był tu gród. Lokacja miasta nastąpiła przed 1257 rokiem. Znajdował się tam zamek, prawdopodobnie drewniano-ziemny. W 1331 r. Pyzdry, wówczas jedno z największych miast Wielkopolski, zostały zdobyte przez Krzyżaków, którzy miasto złupili i spalili. W Pyzdrach przebywał wówczas książę Kazimierz, na szczęście dzięki pomocy mieszkańców zdołał uciec. Około 1339 r. wdzięczny król Kazimierz Wielki odbudował zamek (jako gotycką budowlę ceglaną) i miasto, które otoczono murami. W 1383 r. Pyzdry, w murach których bronili się zwolennicy Zygmunta Luksemburskiego, były oblegane i zostały zdobyte przez rycerstwo polskie. Podczas szturmu, po raz pierwszy na ziemiach polskich, użyto działa – o tym doniosłym wydarzeniu wspomniano na początku. W 1390 r. król Władysław Jagiełło przyjął w Pyzdrach lenny hałd księcia słupskiego Warcisława VII.

Od XV w. do pierwszej połowy XVII w. Miasto, położone u ważnej przeprawy przez Wartę, przy szlakach handlowych do Poznania i Gdańska, rozwijało się jako znaczący ośrodek handlu i rzemiosła, zwłaszcza tkactwa, sukiennictwa, rzemiosł skórzanych, kuśnierstwa i szewstwa. W 1656 r. Pyzdry zostały zniszczone przez Szwedów, w 1707 r. wyludniły się wskutek zarazy, a w 1768 r. miasto zniszczyły wojska rosyjskie, ścigające konfederatów barskich. Do rozbiorów Pyzdry były miastem powiatowym w województwie kaliskim. W 1793 r. znalazły się w zaborze pruskim. Latach 1807-1815 były w Księstwie Warszawskim, później w Królestwie Polskim. Położone zaledwie kilka kilometrów od granicy Prus były najdalej na zachód wysuniętym miastem Królestwa i zarazem całego imperium rosyjskiego. W XIX w. mieszkańcy Pyzdr byli zaangażowali się w walki toczone podczas powstań narodowych. Po I wojnie światowej Pyzdry wróciły w granice Rzeczpospolitej.

Obecnie Pyzdry to nieco ponad trzytysięczne miasteczko w województwie wielkopolskim. Miasto jest malowniczo położone na nadwarciańskiej skarpie. Oczywiście mając tak ciekawą historię Pyzdry mogą się poszczycić wieloma zabytkami.

Kościół farny p.w. Narodzenia NMP, pierwotnie z fundacji Kazimierza Wielkiego, był wielokrotnie niszczony i odbudowywany. W latach 1862 – 1870 kościół został gruntownie odbudowany i częściowo przebudowany. Obecnie jest to kościół trójnawowy, bazylikowy. Wnętrze ma charakter barokowy. Cechą charakterystyczną kościoła farnego jest niska wieża zwieńczona neogotyckim krenelażem – rzadkość w budowlach sakralnych.

Pofranciszkański średniowieczny zespół klasztorny. Kościół p.w. Ścięcia św. Jana Chrzciciela o bryle gotyckiej, z późnobarokową fasadą i wysmukłą wieżą. W tym miejscu kościół istniał już od XIV w., ale tak jak i kościół farny zmieniał się w ciągu burzliwej historii Pyzdr. Wewnątrz bogate wyposażenie z drugiej połowy XVIII w. późnobarokowy ołtarz główny, dwa nagrobki z ok. 1800 r. polichromia Aleksandra Przewalskiego z ok. 1910 r. obok kościoła klasztor na planie czworokąta z wirydarzem pośrodku. W krużgankach znajduje się 18 fresków Adama Swacha z 1733 r. przedstawiających życie świętego Franciszka z Asyżu. W południowej części krużganków zachowały się fragmenty późnogotyckiej polichromii z XV-XVI w.

W odrestaurowanym wschodnim skrzydle klasztoru i częściowo w krużgankach znajduje się Muzeum Ziemi Pyzdrskiej i dom kultury. Muzeum jest bardzo bogato wyposażone m.in. w oryginalne dokumenty z pieczęciami królewskimi. Zwiedzając muzeum można też obejrzeć krużganki z starą polichromią i freskami Swacha (obecnie w takcie odnawiania). Przed wejściem do Muzeum żeliwny słup graniczny z XIX w. z dawnej granicy prusko-rosyjskiej.

Na północ od klasztoru wznosił się zamek. Od XVIII w. w ruinie, przed 1807 r. jego główny budynek zaadaptowano na więzienie. W drugiej połowie XIX w. przebudowano na mieszkania. Obok spichrz z początku XIX w.

W centrum miasteczka zachował się kratownicowy układ urbanistyczny wytyczony po 1814 r. Na uwagę zasługuje również XVIII i XIX-wieczna zabudowa rynku. Dom nr17 z 1768 r. o konstrukcji sumikowo-łątkowej ze szczytowym podcieniem wsparty na czterech słupach oraz szachulcowy dom nr 19 z pierwszej połowy XIX w.

Polecamy odwiedzenie okolic Pyzdr:

Nadwarciański Park Krajobrazowy. Utworzony w 1995 r. w celu ochrony środowiska przyrodniczego i krajobrazowego fragmentu pradoliny, którym płynie Warta. Główną część Parku zajmują łąki i pastwiska, do których przylegają starorzecza, zarośla nadrzeczne i lasy. Gnieżdżą się tu m.in. czajki, bekasy, mewy śmieszki, błotniak stawowy, pustułka.


Ciążeń z XVIII-wiecznym zespołem pałacowym i kościołem parafialnym z 1535 r.

Ląd z barokowym zespołem pocysterskim.

Małgorzata Fraszewska
Zdjęcia pochodzą ze strony www.pyzdry.pl