Podróż do przeszłości z Andreasem Stechem malarzem gdańskim epoki baroku. Marianna Kobuszewska-Bieske

Kulturalni kulturalnie -

Są rzeczy piękne, które są nimi zawsze i same przez się, i właśnie te dają rozkosze osobliwe i swoiste.

Platon (428-348p.n.e.)

Martwa natura kwiatowa w szklanym wazonie, obraz olejny na płótnie nieznanego autora został przekazany w 1995 roku, za pośrednictwem Ministerstwa Obrony Narodowej z Centralnej Biblioteki Wojskowej, do zbiorów Muzeum Wojska Polskiego. Wstępnie czas powstania dzieła określono na wiek XIX, a obiekt wpisano do inwentarza muzealnego i umieszczono w magazynie malarstwa. Stan zachowania zabytku był zły. Procesy destrukcji będące wynikiem naturalnego starzenia materiałów i oddziaływania zmiennych temperatury oraz względnej wilgotności powietrza, czynników chemicznych i mikroorganizmów, niezahamowane przebiegały dalej, stanowiąc zagrożenie dla materii obrazu. W 1999 roku zapadła decyzja z inicjatywy kierownika Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby Polichromowanej MWP1, aby zabytek poddać pracom konserwatorsko- restauratorskim.

Po opracowaniu programu prac, zespół Pracowni2 przeprowadził szereg zabiegów konserwatorskich i restauratorskich, które w końcowym efekcie pozwoliły przywrócić blask, wydobyć piękno, odtworzyć wartości artystyczne i estetyczne dzieła. Działania przy obrazie potwierdziły, że dyscyplina konserwacja- restauracja jest nauką empiryczną, poświęconą zachowaniu i zabiegom przy zniszczeniach obiektów dziedzictwa kulturowego. Charakteryzuje się połączeniem wiedzy teoretycznej i praktycznych umiejętności i zawiera zdolność oceny pierwiastków etycznych i estetycznych w sposób systematyczny. Korzenie wywodzi w równym stopniu ze sztuki i rzemiosła jak i z dziedzin humanistyki, techniki i nauk przyrodniczych …[ma] na celu utrwalenie materialnej struktury dóbr kultury będącej nośnikiem wartości pozamaterialnych oraz działania prowadzące do hamowania przebiegu procesów ich destrukcji3 .

W wyniku przeprowadzonej konserwacji ujawniono tajemnicę tego niezwykłego dla zbiorów polskich dzieła sztuki. Została odsłonięta sygnatura malarza: An [d] S […] 4 . Znajduje się ona w dolnym prawym rogu obrazu i jest namalowana czerwoną farbą. To odkrycie pozwoliło5 wysnuć przypuszczenie iż autorem martwej natury jest malarz gdański Andreas Stech (1635-1697).

Prace badawcze6 przeprowadzone w Zakładzie Badań Specjalistycznych i Technik Dokumentacyjnych na Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, potwierdziły datowanie dzieła na wiek XVII. Również w styczniu 2011 roku prof. dr hab. Teresa Grzybkowska7 po przeprowadzeniu ekspertyzy obrazu z uwzględnieniem wyników badań specjalistycznych wydała opinię jednoznacznie wskazując, że dzieło wyszło spod pędzla mistrza gdańskiego Andreasa Stecha między 1673 a 1678 rokiem.

Wówczas artysta pracował dla Jacoba Breyne’a (1637-1697) gdańskiego kupca, jednego z najwybitniejszych botaników tamtej epoki, który w 1678 roku wydał własnym nakładem dzieło pt. „Exoticarum aliarumque minus cognitarum plantarum in centuria prima” zawierające opis roślin egzotycznych i rzadkich. Andreas Stech zilustrował dzieło rycinami roślin i kwiatów wykonanych według wzoru z żywego bądź zasuszonego okazu botanicznego. Prawdopodobnie zainspirowało to artystę do malowania bukietów kwiatowych. Do naszych czasów zachowało się 41 oryginalnych rysunków Stecha, służących jako wzory dla rytowników, ale także po części jako kolekcjonerskie okazy. Obecnie ryciny i rysunki przechowywane są w Bibliotece Gdańskiej PAN8 . Andreas Stech namalował zapewne więcej martwych natur kwiatowych, ale do naszych czasów zachowały się tylko dwa obrazy: Martwa natura kwiatowa w szklanym wazonie obecnie w zbiorach MWP oraz prawie identyczna replika autorska, zakupiona w 1975 r. do Städtische Kunstsammlungen w Augsburgu.9

W omawianej martwej naturze na szczególną uwagę zasługuje żółta lewkonia, ze względu na kolor, który wśród tych kwiatów nie istnieje, na co zwróciła uwagę dr Halina Galera10 .

(…) „Martwa natura kwiatowa w szklanym wazonie” przedstawia bujny bukiet kwiatów kwitnących w różnych porach roku , głównie wiosną i wczesnym latem oraz jesienią, jeśli jeden z kwiatów jest chryzantemą. Bukiet został ułożony wertykalnie, z kwiatów w nie jednakowym stopniu rozkwitu.Bukiet skomponowano tak, że najwyżej umieszczono cztery tulipany ogrodowe Tulipa gesnerana o zróżnicowanych płatkach. Dwa czerwone kwiaty o kulistym niemal zarysie to zapewne granat właściwy Puncia granatum o odmianie pełnej. Typową cechą granatowca jest duży mięsisty kielich w jasnoczerwonym kolorze. W centrum obrazu krwistoczerwony kwiatostan podobny do chryzantemy wielokwiatowej Chryzanthemum x grandiflorum, którego identyfikację utrudnia brak liści. Dodatkowy problemem stanowi fakt, że chryzantemy w takim kolorze występują rzadko. Biały, gęsty kwiatostan w dolnej partii bukietu jest trudny do identyfikacji. Mogłaby to być biała pełna lewkonia letnia Matthiola incana położona horyzontalnie, lewkonie są na ogół strzeliste, jak dwie pozostałe.Mało prawdopodobne by była to mydlnica, której kwiaty mają fioletowy lub różowy odcień. Dalej symetrycznie ustawione dwa inne pełne kwiatostany lewkonii letniej Matthiola incana. Oba te kwiatostany mają nietypowy kolor kwiatów.Po lewej kwiaty mają barwę czerwoną, niezbyt typową dla lewkonii, zaś po prawej kwiaty mają barwę żółtą. Ze szczytu kwiatostanu czerwonej lewkonii wystają pączki kwiatowe. Po prawej pojawiają się ciemnoniebieskie kwiaty orlika pospolitego Aquilegia vulgaris, natomiast niebieskawe lejkowate kwiaty można określić jako powój trójbarwny Convolvulus tricolor.Od połowy kompozycji bukiet gęstnieje. Pomiędzy błękitnawo kwitnącym powojem artysta umieścił różowe mocno rozwinięte kwiaty i pączki dwu odmian róży Rosa.”(…)11

Wiek XVII to epoka największej popularności martwej natury w malarstwie zachodnim.12 Martwa natura kwiatowa jako niezależny rodzaj sztuki wykształciła się w pierwszej ćwierci XVII wieku. W owym czasie natura stała się obiektem dociekań i badań naukowych. Wielkie odkrycia spowodowały rozwój nauk przyrodniczych. Kolekcjonerzy posiadający wiedzę z dziedziny botaniki zapoczątkowali uprawę roślin egzotycznych w pięknych i ozdobnych ogrodach. Niezwykłe okazy botaniczne, rzadkie odmiany roślin, traktowano jako obiekty kolekcjonerskie i cenne przedmioty. Egzotyczne kwiaty stały się niebawem symbolem luksusu i pozycji społecznej. Wyniki badań naukowych z wiązanych z rozwojem botaniki publikowano w bogato ilustrowanych herbariach i florilegiach.13

Mimetyczna14 sztuka przedstawienia kwiatów stała się jednym z najbardziej podziwianych i cenionych gatunków malarskich. Omawiana tu martwa natura kwiatowa obok satysfakcji mimetycznej skrywa jeszcze inne znaczenie.

Mowa tu o treściach moralizatorsko-dydaktycznych związanych z symboliką vanitas15 niezwykle popularną w XVII wieku. Od czasów starożytnych kwiat symbolizował witalność i siłę odradzającego się cyklicznie życia, ale także ulotne i przemijające, „więdnące” piękno. Ścięte kwiaty są atrybutem utraty i przemijania dóbr ziemskich w obliczu nieuniknionej śmierci. Róża, symbol miłości, ulubiony kwiat bogini Wenus, atrybut Gracji. W ikonografii chrześcijańskiej kwiat ten oznacza miłość i męczeństwo; jest atrybutem Najświętszej Marii Panny. Maryja bezgrzeszna, zwana jest „różą bez kolców”. Piękne, niezwykle kunsztowne tulipany16 przedstawione na obrazie symbolizują przemijanie dóbr ziemskich w obliczu śmierci - vanitas. Orlik- kwiat melancholii z racji szczególnego kształtu jest alegorią obecności Ducha Świętego, a jego liście są odesłaniem do Trójcy Świętej.

Chryzantemy kwiat Dalekiego Wschodu zwłaszcza o barwie złocistej symbolizowały najwyższą władzę cesarza.

Wykorzystując doskonałą znajomość środków malarskich, Andreas Stech opracował niezwykle drobiazgowo, wręcz rysunkowo, budując cieniutkimi pociągnięciami pędzla, elementy kompozycji kwiatowej tej martwej natury. Delikatna faktura malarska, łagodna tonacja kolorystyczna, wręcz miniatorskie opracowanie detalu osiągnięte lekkimi, świeżymi, miękkimi pociągnięciami pędzla, tworzą niezwykle plastyczne formy kwiatów, wydobyte z ciemnego tła obrazu (chiaroscuro) ujawniają rękę mistrza.

Martwa natura kwiatowa w szklanym wazonie namalowana przez Andreasa Stecha między 1673 a 1678 rokiem, jest obecnie jednym z najcenniejszych obiektów w zbiorach malarstwa Muzeum Wojska Polskiego, a także prawdopodobnie jedynym zachowanym przykładem samodzielnej martwej natury kwiatowej w sztuce polskiej XVII wieku.

Lico. Stan zachowania po konserwacji. Lico- całość. Stan zachowania przed konserwacją

Obraz zachwyca swym delikatnym pięknem i pobudza do refleksji, niosąc przez wieki wciąż aktualne przesłanie. I tak oto spełniają się słowa Ojca Św. Jana Pawła II „niech wasza sztuka przyczynia się do upowszechnienia prawdziwego piękna, które będzie niejako echem obecności Ducha Bożego i dzięki temu przekształci materię, otwierając umysły na rzeczywistość wieczną”.17

Marianna Kobuszewska

-Bieske

Konserwator Dzie

ł Sztuki

(przypisy znajdują się na kolejnej stronie)

1 Mgr. Marianna Kobuszewska – Bieske.

2 Zespół konserwatorów pod kierunkiem Marianny Kobuszewskiej – Bieske, w składzie: Aldona Kamińska i Urszula Trojan- Zawrzykraj.

3 Józef Flik [pod red.], Ars longa Vita brevis - tradycyjne i nowoczesne metody badania dzieł sztuki, Bogumiła J. Rouba, Proces ochrony dóbr kultury.Pojęcia, terminologia,s.362, Toruń 2003. Definicja dziedziny konserwacja- restauracja sformułowana została w dokumencie programowym European Network for Conservation- Restauration Education- Claryfication of Conservation/ Restoration education AT University Level Or recognised equivalent- ENCore 3rd General Assembly 19-22 June 2001, Munich, Germany. Tłumaczenie Iwona Szmelter.

4 Przez Aldonę Kamińską.

5 Konserwator Aldonie Kamińskiej oraz kuratorowi Witoldowi Głębowiczowi .

6 przeprowadzone przez Katarzynę Królikowską- Pataraja. Wyniki prac badawczych przechowywane w archiwum Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby Polichromowanej MWP.

7 Autorka monografii: Teresa Grzybowska, Andrzej Stech – malarz gdański, PWN, Warszawa 1979.

8 Informacja uzyskana od K. Jackowskiej z Biblioteki Gdańskiej PAN, Album sztuczny: „ Studia botaniczne” nr inw. Cr Al. 4181 do: Jacob Breyne, Exoticarum aliarumque minus cognitarum plantarum centuria prima…, Gedani, wyd. nakładem autora i w jego warsztacie typograficznym kierowanym przez D.F. Rhetego, 1678.

9 Teresa Grzybowska, Ekspertyza obrazu autorstwa,2011., dołączona do dokumentacji konserwatorskiej przechowywanej w archiwum Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby Polichromowanej MWP.

10 Halina Galera, Ekspertyza dla Muzeum Wojska Polskiego, Identyfikacja roślin przedstawionych na obrazie A. Stecha (XVII w.), dołączona do dokumentacji konserwatorskiej przechowywanej w archiwum Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby Polichromowanej MWP.

11 Teresa Grzybkowska, Komunikat [w] Muzealnictwo Wojskowe, vol. 9 2013

12 Charles Sterling, Martwa natura Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998

13 Daniel Uchtmann, Floral Splendour In the Arts Christian Brandstatter Verlag, Vienna 2011

14 Mimesis- kategoria estetyczna rozwinięta przez Arystotelesa oznaczająca naśladowanie, ale nie kopiowanie rzeczywistości przez sztukę; Słownik Wyrazów Obcych PWN SA, Warszawa 2004

15 Vanitas (łac.marność), pojęcie wiąże się z myślą przewodnią Księgi Koheleta- Vanitas vanitatum et omnia vanitas- marność nad marnościami i wszystko marność (Koh 1,2 BT).

16 Tulipanomania – określenie używane do opisania zjawiska panującego w XVII-wiecznej Holandii (w latach 1636-1637), wiążącego się ze wzrostem cen za cebulki tulipanów oraz niebywałą modą na te kwiaty które stały się symbolem bogactwa, luksusu i wysokiej pozycji społecznej. Do najwyżej cenionych zaliczano tulipany prążkowane i czerwone. Słynny tulipan Semper Augustus, osiągnął najwyższą cenę w czasie tulipanowej gorączki w XVII –wiecznej Holandii. W 1637 roku doszło do załamania rynku. Zapanowała panika, w wyniku której wiele osób straciło całe majątki stając się bankrutami.

17 List Ojca Św. Jana Pawła II do artystów, Klub Inteligencji Katolickiej, Poznań 2000