Ochronić różnorodność biologiczną

Biologia -

ONZ ogłosiło rok 2010 Międzynarodowym Rokiem Różnorodności Biologicznej. Podejmowane w tym roku rozliczne inicjatywy związane z tą tematyką mają służyć podniesieniu świadomości znaczenia różnorodności biologicznej dla dobrostanu ludzi oraz powstrzymanie aktualnej tendencji zmniejszania się liczby gatunków na Ziemi.

Pojęcie różnorodności biologicznej pojawiło się po raz pierwszy w Konwencji o różnorodności biologicznej ogłoszonej podczas Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 roku i dotyczy bogactwa i ochrony puli genowej, bogactwa gatunkowego i różnorodności ekosystemów.

Ochrona różnorodności gatunkowej stała się obecnie palącym problemem w skali globalnej, ze względu na rosnącą liczbę zanikających gatunków. W historii życia na Ziemi zawsze istniało zjawisko wymierania gatunków oraz pojawiania się nowych na skutek nieustannych zmian zachodzących w środowisku. Jednak zmiany te, za wyjątkiem wielkich katastrof, zachodziły stosunkowo wolno, co wpływało na mniejsze tempo wymierania gatunków. Dzięki dużemu zróżnicowaniu gatunkowemu w przyrodzie możliwe było przetrwanie przynamniej niektórych gatunków, bardziej odpornych na jakiś czynnik i zdolnych do przekazania następnym pokoleniom cech warunkujących przetrwanie gatunku oraz istnienie ekosystemu. Takiej szansy nie mają uprawy czy lasy monokulturowe, które zaatakowane przez drobnoustroje czy pasożyty skazane są na zagładę. Przyroda wciąż dąży do istnienia różnorodności (fot.1 - Łąki), aby zwiększyć prawdopodobieństwo przetrwania gatunku w wypadku następnej zmiany w środowisku. Obecne przekształcenia środowiska przyrodniczego spowodowane przede wszystkim działalnością człowieka dzieją się tak szybko i na tak dużą skalę, że wymieranie gatunków przybiera tempo niebezpieczne dla zachowania równowagi w przyrodzie.

Zagrożenia

Wymieranie gatunków związane jest najczęściej z zanikaniem ich naturalnych siedlisk, wprowadzaniem do środowiska gatunków pochodzących z innych rejonów geograficznych, które wypierają gatunki rodzime oraz bezpośrednim niszczeniem osobników (zabijanie przez kłusowników, nadmierne eksploatowanie łowisk ryb, tępienie gatunków postrzeganych jako niepożądane). Zjawiskiem najgroźniejszym dla bioróżnorodności jest zanikanie siedlisk organizmów spowodowane m.in. rozwojem sieci dróg, urbanizacją, eutrofizacją wód, osuszaniem terenów podmokłych, skażeniem gleb, tworzeniem upraw monokulturowych i in. Obecność i skala tych problemów związana jest z różnymi czynnikami m.in. wzrastającą konsumpcją, zmianami w gospodarce, opóźnieniami we wdrażaniu technologii przyjaznych dla środowiska, ale także niską świadomością ekologiczną społeczeństw.

Dlaczego należy chronić?

O ile łatwo jest nam myśleć o ochronie gatunków czy odmian organizmów, które są użyteczne dla człowieka, to trudniej jest zaakceptować tezę, że należy ochronić przed wyginięciem wszystkie gatunki. Bezdyskusyjne jest objęcie ochroną gatunków, z których czerpiemy korzyści, takie jak: pozyskiwanie składników leków (wierzba, drzewo chininowe, aloes) i kosmetyków (mięta, tatarak), pożywienie (pszenica, ryż, kukurydza), opał i materiał budowlany (drzewa), gatunków które odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu ekosystemów np. rozkładają martwe szczątki organizmów (saprofityczne grzyby), spulchniają glebę (dżdżownica), zapylają rośliny (trzmiele, pszczoły). Trudniej zgodzić się na ochronę perzu, pokrzywy, szczura czy komara. Ciągle niewiele wiemy o mechanizmach istniejących w przyrodzie i czasem ze zdziwieniem odkrywamy, że jakiś z jej składników ma określone znaczenie dla naszego życia czy zdrowia. Często dopiero zniknięcie jakiegoś gatunku ze środowiska i zaburzenia w jego funkcjonowaniu mówią nam jak istotną rolę odgrywał w ekosystemie. Te organizmy, których użyteczność dla człowieka jest dziś oczywista, ktoś musiał odkryć, poznać i upowszechnić. Ale istnieją inne gatunki, których jeszcze nikt nie opisał lub nie poznał ich właściwości i należy je zachować, aby w przyszłości ktoś je zbadał i docenił. Naukowcy są zdania, że najwięcej takich gatunków jest w lasach tropikalnych (fot.2 - Lasy Amazonii), z którymi zaginą zanim zostaną poznane. To strata dla nauki, bo nieopisane gatunki roślin, zwierząt i mikroorganizmów mogą mieć kluczowe znaczenie w różnych dziedzinach życia, gospodarki i procesach zachodzących w przyrodzie. Mogą zatem odegrać istotną rolę w tworzeniu klimatu, utrzymaniu równowagi w przyrodzie czy wreszcie w walce z nieuleczalnymi chorobami. Takie podejście, zakładające przyszły rozwój nauki i poznanie sposobów wykorzystania bogactwa przyrody, należy upowszechniać, ponieważ ochrona każdego gatunku to ochrona informacji genetycznej o substancjach, które być może dopiero kolejne pokolenia nauczą się wykorzystywać.

Utrzymywanie różnorodności biologicznej ma wymiar nie tylko filozoficzny i futurystyczny. Poszanowanie przyrody daje już dziś wymierne efekty takie jak lepsza jakość żywności, czystość wody, mniejsze straty w gospodarce leśnej, wyższy poziom bezpieczeństwa ekologicznego, zabezpieczenie przed powodziami, możliwość tworzenia miejsc o charakterze wypoczynkowo-rekreacyjnym.

Jak chronić?

Różnorodność gatunkową należy chronić na wszystkich poziomach organizacji przyrody w sposób systemowy, zarówno na terenach naturalnego ich występowania, czy obszarach już objętych ochroną, jak i poza nimi. Jest to zatem spojrzenie szersze, wskazujące na potrzebę globalnej ochrony bogactwa przyrodniczego Ziemi, a nie tylko pojedynczych gatunków czy wybranych obszarów. Warunkiem zatrzymania tempa wymierania gatunków i zanikania różnorodności siedliskowej jest tworzenie skutecznych rozwiązań prawnych, ekonomicznych i społecznych oraz edukowanie ludzi. Uważa się, że należy zachować w jak najlepszym stanie siedliska słabo przekształcone przez człowieka. Ważnym elementem ochrony różnorodności gatunkowej jest utrzymanie istnienia w krajobrazie rolniczym zadrzewień śródpolnych (fot.3 - Krajobraz rolniczy), miedz, oczek wodnych (fot.4 - Środowiska wodne), podmokłych łąk i torfowisk czy w ekosystemach leśnych martwych drzew i starodrzewu.

Ochrona bogactwa gatunkowego dotyczy nie tylko dzikiej przyrody, ale także ras i odmian wyhodowanych przez człowieka. Przykładem walki o zachowanie różnorodności genetycznej są projekty zachowania ras rodzimych (kury zielononóżki kuropatwianej, bydła czerwonego, czy owcy wrzosówki) oraz Narodowa Kolekcja Róż założona w Ogrodzie Botanicznym w Powsinie.

Rozumiejąc ideę ochrony różnorodności biologicznej możemy podejmować decyzje, które pomogą zmniejszyć tempo wymierania gatunków organizmów w otaczającym nas środowisku. Chciejmy różnorodności.

I na koniec 2 zagadki:

Zagadka 1

Ile gatunków organizmów zarejestrowano na terenie Polski?

Zagadka 2

Kiedy obchodzimy Międzynarodowy Dzień Różnorodności Biologicznej?

Opracowała Renata Stoczkowska
Zdjęcia: Maria Obrębska i Renata Stoczkowska