O idei fair play

Analizy -

O fair play mówi się dzisiaj nie tylko w kontekście rywalizacji sportowej, ale coraz częściej w celu ukazania uczciwej sytuacji czy działalności człowieka. W sporcie bez stosowania tej zasady nie byłoby możliwe szlachetne współzawodnictwo.

Sport – kojarzony z poprawą tężyzny fizycznej i psychicznej, ze zdrowiem i rozwojem osobowości – coraz częściej staje się instrumentem do osiągania awansu społecznego. Jak dążyć do zwycięstwa, być najlepszym, poruszając się jedynie w granicach wyznaczonych przez główną zasadę sportu – przez fair play?

„W etosie średniowiecznego stanu rycerskiego, dużą rolę odgrywały honor i sława. Tak więc tutaj powinniśmy szukać uzasadnień dla tych zachowań, które określamy słowem fair” (Mueller, 1995, s. 76). Jednak, nasz dzisiejszy ideał fair play wywodzi się z różnych tradycji na przełomie wieków. Według Norberta Muellera (1995, s. 77) dzisiejsze pojmowanie zasady fair play wyznaczane jest przez dwa kierunki: pierwszy to „uznanie i zachowanie określonych reguł gry i współzawodnictwa. Jest dużym osiągnięciem, jeżeli sportowcy z własnego przekonania, wskutek swego rodzaju moralnej identyfikacji trzymają się przepisanych reguł”; drugi to gdy fair play „wykracza poza granice nakreślone przez regulamin i oznacza zachowanie, które stoi niejako ponad nim. Niezbędny jest tu aktywny udział sportowca. Powinien on świadomie respektować swojego sportowego przeciwnika jako człowieka, szanować jego godność, okazywać mu sprawiedliwość, ludzką solidarność czy nawet przyjaźń. Tak rozpatrywana gra fair nie stoi w sprzeczności z prawami i zasadami, tylko opiera się na nich”.

Jak pisze Piotr Kędzia (2012, s. 7), podniesienie zasady fair play do rangi normy etycznej jest wyrazem międzypokoleniowego dążenia człowieka do szeroko rozumianej sprawiedliwości społecznej”. „Dzisiejsze znaczenie fair play zawiera w sobie pierwiastki średniowiecznego etosu rycerskiego, walory etyczne renesansowego dworzanina oraz kanon etyczny dziewiętnastowiecznego angielskiego dżentelmena”.

Idea fair play opiera się na przekonaniu, że dobrowolna rezygnacja ze zwycięstwa za wszelką cenę, nie pozbawia sportowca szans na wygraną. Dzieje się wręcz przeciwnie. Fair play wzbogaca osobowość zawodnika o chwałę moralną i poczucie spełnienia.

W szerokim rozumieniu postaw moralno-społecznych, w postępowaniu zgodnym z zasadą fair play, traktuje również opracowana w 1974 roku w Paryżu Karta Fair Play.

Wieloletnia Prezes Klubu Fair Play przy Polskim Komitecie Olimpijskim, nieżyjąca już profesor Zofia Żukowska, stworzyła wraz z mężem, Ryszardem, Kodeks Fair Play:
1. Fair play to mój pomysł na sukces w życiu i w sporcie, ale nie za wszelką cenę.
2. Fair play to dla mnie radość ruchu i współzawodnictwo, szacunek dla lepszego.
3. Fair play to mój sposób na bycie sobą w życiu i w sporcie, w kontakcie z innymi.
4. Fair play to życzliwość dla ludzi, pomoc i współdziałanie w sporcie oraz w życiu mojej klasy, szkoły, mojej rodziny.
5. Fair play to równość szans w grze, zabawie, zawodach, rywalizacji koleżeńskiej.
6. Fair play to ja i ty, to my i oni, dotyczy nas wszystkich.
7. Fair play to przestrzeganie reguł gry i przepisów na co dzień – w życiu i w walce sportowej.
8. Fair play to troska o zdrowie moje i moich kolegów, mojej rodziny i przyjaciół, w czasie pracy i wypoczynku.
9. Fair play to poszanowanie ludzi, przyrody i środowiska.
10. Fair play to moja walka z nielojalnością, niesprawiedliwością i oszustwami w życiu i w sporcie.

Idea opracowania tego kodeksu polega na tym, jak piszą sami autorzy (Z. Żukowska, R. Żukowski, 2012, s. 29–30), że „nie są to zalecenia, nakazy, zakazy, ale odwołanie się do osobistych refleksji, przemyśleń i wyborów moralnych. To jest mój wybór, moja refleksja, mój osąd. To ja dążę do tego, żeby być fair, a przeciwstawiam się postawom niezgodnym z duchem fair play”.

Współczesną propozycją edukacyjną, nie tylko dla nauczycieli wychowania fizycznego, trenerów i instruktorów, ale pedagogów i rodziców, jest wychowanie przez sport wraz z edukacją olimpijską oraz wszystkimi zasadami, opartymi na uniwersalnych
i humanistycznych wartościach, przenoszące wybory moralne z areny sportowej na życie codzienne.
Wzmacnianiu i propagowaniu takiej postawy służą między innymi konkursy edukacyjne, organizowane przez Polski Komitet Olimpijski, jak również coroczne Konkursy Fair Play (nagrody, wyróżnienia, dyplomy, listy gratulacyjne i trofea) przyznawane za postawę, całokształt kariery sportowej, promocję wartości fair play, realizowane przez Klub Fair Play PKOl.

W celu lepszego zrozumienia idei fair play, tak w sporcie, jak i życiu, pomocne mogą być między innymi następujące pozycje książkowe i strona internetowa:
- Lipoński W., Olimpizm dla każdego, Poznań 2000,
- Żukowska Z., Żukowski R., Fair Play w sporcie i Olimpizmie. Szansa czy utopia, Warszawa 2010,
- www.pkol.pl.

Jolanta E. Kowalska
Uniwersytet Łódzki,
Pracownia Wychowania Fizycznego i Zdrowotnego Wydziału Nauk o Wychowaniu

Piśmiennictwo
1. Kędzia P., Fair play jako kategoria etyczna współczesnego sportu. Szanse i zagrożenia, [w:] Fair play w wychowaniu do kulturalnego odbioru widowiska sportowego (na przykładzie łódzkiego projektu „Jestem fair”), MSW, Warszawa 2012.
2. Mueller N., O znaczeniu fair play w sporcie na przestrzeni stuleci, [w:] Fair play, Sport. Edukacja, Warszawa 1996.
3. Żukowska Z., Żukowski R., Sportowy dekalog kibica podstawą gry fair play w sporcie i w życiu, [w:] Fair play w wychowaniu do kulturalnego odbioru widowiska sportowego (na przykładzie łódzkiego projektu „Jestem fair”), MSW, Warszawa 2012.