Kulturotwórcze znaczenie rodziny

Wychowanie dzieci -

Pojęcie kultury na przestrzeni czasu rozumiane było na różne sposoby. Z jednej strony można kłaść większy nacisk na podmiotowy lub przedmiotowy aspekt kultury. Z drugiej strony można odwoływać się głównie do osoby jako jednostki lub do społeczeństwa jako całości. Ponadto można traktować kulturę jako szczyt działalności ludzkiej lub wręcz przeciwnie – uznać kulturę za pojęcie obejmujące wszystkie poszczególne rodzaje takiej działalności.

Unikając irenizmu, a jedynie podchodząc z szacunkiem do bogatego pojęcia kultury, należy stwierdzić, że wszystkie wyżej wymienione aspekty odzwierciedlają prawdziwy wymiar rzeczywistości kulturowej.

Trudno sobie wyobrazić istnienie każdego z powyższych wymiarów bez podstawowej roli rodziny. Niewątpliwie stanowi ona fundament, na którym zbudowana jest kultura osoby i społeczeństwa.

Niniejszy tekst rozwija powyższą tezę koncentrując się na czterech punktach:

a. Duch kultury

b. Metafizyczne wymiary kultury

c. Cnoty w kulturze

d. Światowe aspekty kultury

a. Duch kultury

Korzenie pojęcia kultura sięgają łacińskiego słowa „colere”, od którego pochodzą słowa „agricultura” oraz „cultus”. Podstawowa koncepcja mówi, że miłość do kogoś lub czegoś prowadzi do jego pielęgnacji (kultywowania). Kultywować oznacza wchodzić w dialog, ponieważ dialog jest najbardziej charakterystyczną cechą istoty ludzkiej. Sokrates kładł nacisk na prostą prawdę, iż prawdziwy dialog jest możliwy jedynie jako konsekwencja prawdziwego zainteresowania lub nawet więcej – miłości.

Uczenie się miłości odbywa się w praktyce, a zatem jest prawie niemożliwe bez doświadczenia bycia kochanym. Pierwsze lata życia mają absolutnie kluczowe znaczenie dla tej umiejętności, co pociąga za sobą konieczność życia we własnej rodzinie lub – w wypadku jej utraty – w podobnym środowisku.

Można to zobaczyć odnosząc się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Za pomocą przykładu kochających rodziców, braci i sióstr dostrzegamy daną nam rzeczywistość, tj. „przeszłość”. Kiedy osoba dostrzega coś, stara się to zbadać. Jest to pierwszy kulturowy wkład rodziny: chęć uczenia się.

Osoba, która kocha kogoś lub coś i zaczęła to dostrzegać oraz badać, natychmiast skłania się ku teraźniejszości, zwracając uwagę na daną osobę lub rzecz i otaczając ją opieką.

Wreszcie miłość to nie tylko „zachowawcze” pragnienie utrzymania i opiekowania się osobami i rzeczami. Miłość ma również charakter „twórczy”, „innowacyjny”. Rodzina jest miejscem, w którym nowe osoby przychodzą na świat, w którym okoliczności zmuszają do bycia twórczym i w którym miłość skłania do poszukiwania sposobów obdarowywania kochanych osób.

b. Metafizyczne wymiary kultury

Istnieją cztery zasadnicze, tzw. „transcendentalne”, właściwości bytu: piękno, prawda, dobro i jedność. Najpierw doświadczamy piękna świata, potem dostrzegamy istnienie różnic pomiędzy powierzchownością a rzeczywistością, co otwiera nasze umysły na prawdę. Jednak dostrzegamy również, że niektóre rzeczy mogą być prawdziwe, lecz nie służą naszemu istnieniu i w ten sposób dochodzimy do pojęcia dobra. Wreszcie widzimy, że chociaż te trzy wymiary są odrębne, nie można ich od siebie oddzielać oraz że nauczenie się prawidłowego harmonijnego połączenia tych wymiarów jest kluczowe dla naszego życia.

Nasza natura od samego momentu naszych narodzin posiada potencjał powyższych wymiarów, ale cechą osoby ludzkiej jest to, że nie posiada ona instynktów w ścisłym tego słowa znaczeniu: jako ludzie jesteśmy „zmuszeni” do nauki. Najlepszym okresem na nabywanie podstawowych nawyków, na „uczenie się uczenia”, jest wiek do16-18 lat, a przede wszystkim pierwsze lata życia. Właśnie w tym okresie rodzina odgrywa niezastąpioną rolę.

W historii znajdujemy tysiące przykładów osób, które wzrastały w rodzinie, w której „oddychało się” miłością do muzyki, sportu, nauki itp., które pokochały oraz zaczęły praktykować taką aktywność w dzieciństwie. Konsekwencje tego są niezwykłe. Oczywiście rozwój osoby ludzkiej jest zawsze połączeniem naturalnych dyspozycji i nauki, zatem jeżeli dziecko w rodzinie muzyków nie posiada naturalnych dyspozycji do bycia muzykiem, nigdy nie będzie dobrym artystą. Niemniej jednak zazwyczaj będzie posiadało tzw. solidne wykształcenie na tym polu.

W sposób naturalny w dobrej rodzinie rodzice otwierają dzieci na różne „metafizyczne” wymiary. Kluczem do tej edukacji jest stały codzienny przykład drobnych zachowań i działań oraz przede wszystkim miłość rodziców i miłość do dzieci. W ten sposób dzieci uczą się dostrzegać piękno, prawdę i dobro nawet się nad tym nie zastanawiając. Patrząc na swoich rodziców uczą się również – a jest to najważniejsze i prawie niemożliwe bez żywego i bezpośredniego przykładu – jedności w jej istotnym wymiarze, tj. integralności.

Do tego miejsca rozważany był „teoretyczny” aspekt transcendencji, ale należy również wziąć pod uwagę aspekt praktyczny: działanie w sposób piękny, z elegancją, wytwarzanie pięknych rzeczy, poszukiwanie prawdy i bycie szczerym, osiąganie dobra, działanie w sposób integralny i staranie się o bycie „integralnym”, co w praktyce oznacza posiadanie szerokiej perspektywy w działaniu.

c. Cnoty w kulturze

Uczenie się to proces polegający na nabywaniu nawyków i cnót. Jeżeli dana osoba ma szeroką wiedzę – co bez wątpienia jest ważne – ale brak jej cnót, zazwyczaj nazywana jest omnibusem, ale nie osobą kulturalną. Osoba jest tym bardziej kulturalna, w im większym stopniu przyswoiła szeroki wachlarz cnót – teoretycznych, praktycznych, artystycznych, etycznych – i zdołała połączyć je w jedną harmonijną i zrównoważoną całość. Jeżeli ktoś używa kultury w celu zaspokojenia własnej próżności, nie można go uznać za osobę kulturalną, ponieważ brak jej cnót etycznych. Prawdziwa kultura to środek otwarcia się na innych, rozwijania możliwości osoby ludzkiej w celu osiągnięcia wielkoduszności, samopoznania, zdolności komunikowania się i bycia użytecznym dla innych: nauka jest bardzo ważna, ale ważniejsza jest kultura, a najważniejsza mądrość.

Współcześnie, gdy nauka i technologie rozwijają się bardzo szybko i cieszą się powszechnym uznaniem, kultura została zastąpiona przez skomputeryzowany przepływ informacji. Bardzo trudno stać się osobą kulturalną poza rodziną, ponieważ jest to praktycznie jedyne miejsce, w którym można otrzymać niezbędne wzorce.

Rodzina jest pierwszym środowiskiem, w którym można nabyć najważniejsze i najbardziej niezbędne w życiu cnoty: sprawiedliwość, roztropność, umiarkowanie i męstwo.

d. Światowe wymiary kultury

Istota ludzka istnieje na świecie nie tyle jako jego część, lecz w odniesieniu do niego. Istnieje kilka wymiarów, do których osoba musi się odnosić. Wśród nich najważniejsze to:

1) Kraj

2) Rodzina, więzy pokrewieństwa

3) Kultura narodu

4) Pokój, prawo i organizacja polityczna

5) Wspólne projekty na życie

Niezbędne odniesienie do tych wymiarów zawsze zorganizowane jest w formę kulturową. Oznacza to, że:

1) Musimy nauczyć się, w jaki sposób najlepiej zintegrować się z miastem i krajem, w którym żyjemy, jednocześnie ubogacając naszą osobowość poprzez „dialog” z nimi. Coraz więcej osób, które przez lata mieszkają w danym mieście i kraju, ma niemal czysto materialistyczny stosunek do nich, nie czerpiąc z piękna i historii, które one reprezentują.

2) Bardzo ważne jest, aby nie mylić pokrewieństwa z etnicznym fanatyzmem czy ideologią. Niewątpliwie po naszych przodkach odziedziczyliśmy cechy biologiczne i psychologiczne, których znajomość stanowi ułatwienie w wielu aspektach naszego życia, pomagając nam poznać samych siebie i ukształtować własną tożsamość.

3) Jesteśmy winni wdzięczność osobom, które pomogły nam w rozwinięciu naszej osobowości. Są to przede wszystkim nasi rodzice, rodzina, nauczyciele, przyjaciele, koledzy, sąsiedzi itp. Nauczyliśmy się od nich języka, określonych postaw społecznych, otrzymaliśmy poczucie bezpieczeństwa, żyjąc we wspólnocie posługującej się tym samym językiem, mającej te same zainteresowania, upodobania itp. Dobrzy rodzice zawsze poszukują kontaktu z innymi rodzinami o podobnych przekonaniach, postawach społecznych i wierze. Zatem odziedziczona kultura jest przede wszystkim owocem atmosfery kształtowanej przez następujące środowiska: własna rodzina, inne rodziny, Kościół, szkoła, przyjaciele, koledzy i sąsiedzi. Brak współdziałania tych środowisk we współczesnym społeczeństwie rodzi niemałe negatywne konsekwencje dla wychowania dzieci.

4) Prawo i państwo są gwarantami trwałego bezpieczeństwa we współczesnym świecie. Człowiek uczy się szacunku dla prawa i państwa w tym samym czasie, kiedy uczy się posłuszeństwa, a jest to jedno z zadań rodziny. Powszechnie wiadomo, że większość osób trudnych pod względem społeczno-psychologicznym, które weszły na drogę przestępczą, pochodzi z rozbitych rodzin.

5) Uczestnictwo we wspólnym projekcie jest bardzo ważnym czynnikiem tworzącym związek. Niestety większość ze współczesnych projektów to jedynie „wspólne przedsięwzięcia” (ang. joint ventures), które trwają jedynie przez z góry wyznaczony okres. Tymczasem najlepszym fundamentem związku jest posiadanie poważnych wspólnych celów. Tego rodzaju cele zakładają zdolność zaangażowania osób do życia razem, a stanowi to dużą trudność. Jedynie podobne doświadczenia z dzieciństwa mogą ułatwić podjęcie decyzji o stworzeniu prawdziwej trwałej relacji.

Alejandra Vanney