Koźmin Wielkopolski

Podróże po Polsce -

Koźmin, to jedno z najstarszych miast Wielkopolski. Zostało założone w XIII w. Pierwsza wzmianka historyczna pochodzi z 1232 r. kiedy to Władysław Odonic, książę wielkopolski, nadał Zakonowi Templariuszy wieś Koźmin z przywilejem przeniesienia jej na prawo magdeburskie. Nadanie praw miejskich nastąpiło pomiędzy 1251 a 1283 r. W latach 1312-1338 Koźmin był już bowiem miastem królewskim. W 1338 r. Król Kazimierz Wielki nadał dobra koźmińskie Maćkowi Borkowicowi – późniejszemu staroście poznańskiemu, który za liczne rozboje skazany został na śmierć głodową na zamku w Olszynie (koło Częstochowy). Z osobą Borkowica i jego śmiercią związane są liczne legendy.

W kolejnych wiekach Koźmin był miastem prywatnym. Należał do możnych rodów magnackich – był własnością m.in. Hińczy z Rogowa, Górków, Przyjemskich, Sapiechów. Wiek XV i XVI to złoty okres dla Koźmina. Należał wówczas do znaczniejszych miast Wielkopolski o czym świadczy m.in. wystawienie 20 zbrojnych na wyprawę malborską w 1458 r. (tę samą liczbę wystawiło Gniezno, a większą spośród Wielkopolskich miast tylko Poznań i Kalisz) oraz fakt, że w latach 1510-1560 w Akademii Krakowskiej studiowało dwudziestu synów koźmińskich mieszczan. Koźminian nie zabrakło również w gronie kadry profesorskiej tej uczelni. Najsłynniejsi z nich to Benedykt – wybitny teolog i kaznodzieja króla Zygmunta Augusta oraz Łukasz z Wielkiego Koźmina – rektor tej Uczelni. W tym czasie w mieście powstały liczne cechy (pierwszy -sukienniczy w 1409 r.) oraz łaźnia miejska.

W XV w. dla napływających dla Koźmin sukienników, założono poza murami miejskimi nowe miasto, które otrzymało nazwę Nowy Koźmin. Posiadało one odrębnego burmistrza i odrębną radę miejską. Natomiast w 1775 r. ówczesna właścicielka Koźmina, Elżbieta z Branickich Sapieżyna, założyła na południowym przedmieściu Koźmina trzecie miasta zwane Koźminem Niemieckim. Również to miasto dysponowało własnymi władzami miejskimi. W 1811 r. Rada Miejska Starego Koźmina w porozumieniu z pozostałymi radami, podjęła decyzję o połączeniu trzech odrębnych miasta w jedno.

Niestety przypadające na XVII i XVIII w. liczne przemarsze obcych wojsk, pożary i epidemie spowodowały, że miasto znacznie podupadło. Ponowny rozkwit miasta przypadł na drugą połowę XIX w., gdy w ciągu półwiecza liczba mieszkańców podwoiła się, by w 1910 r. przekroczyć 5 tysięcy. W tym okresie utworzono Towarzystwo Pożyczkowe (1866 r.), jako jedną z pierwszych spółdzielni kredytowych w Wielkopolsce, Szkołę Ogrodniczą (1867 r.). W 1875 r. nastąpiło otwarcie stacji kolei żelaznej gnieźnieńsko-oleśnickiej. W 1887 r. Koźmin został siedzibą powiatu, liczącego 453 km2 powierzchni i ok. 28 tysięcy mieszkańców. Powiat zlikwidowano w 1932 r.

Koźmin był miejscem powstańczego zrywu w okresie Wiosny Ludów, a także strajku dzieci szkolnych przeciw nauczaniu religii w języku niemieckim w latach 1906-1907. Tablica upamiętniająca to ostatnie wydarzenie umieszczona jest na budynku Szkoły Podstawowej nr 1 przy ul. Glinki. W czasie Powstania Wielkopolskiego sformułowano w Koźminie 3 kompanie, które walczyły pod Rawiczem i Zdunami. Natomiast w czasie II wojny światowej w obecnej siedzibie Państwowego Młodzieżowego Ośrodka Szkolno Wychowawczego mieściło się więzienie hitlerowskie dla kobiet. Mogiła zamęczonych więźniarek znajduje się na cmentarzu przy ul. Poznańskiej.

Miasto kwiatów i zieleni

Do miana tego pretendował już w okresie międzywojennym, kiedy koźmińska szkoła ogrodnicza prowadziła w celach naukowych i handlowych, pięknie rozplanowane i urządzone ogrody botaniczne roztaczające się wokół swej siedziby - gotyckiego zamku na terenach obejmujących ok. 30 ha. Na obszarze tym znajdowały się m.in. winnica doświadczalna, różanka z licznymi tarasami i pergolami, ogród i wyspa skalna, ogrody kwietne roślin letnich i bylin.

Również obecnie uwagę każdego przybysza przykuwa w Koźminie Wlkp. czyste środowisko i wszechobecna zieleń. Obszar zieleni w mieście tworzą parki i ogrody działkowe uzupełniane przez liczne skwery. Jednym z piękniejszych kompleksów zieleni w Wielkopolsce jest położony w centrum miasta Park im. Powstańców Wielkopolskich. Założony został w okresie drugiej wojny światowej na miejscu ogrodów należących do kościoła farnego. Głównym jego projektantem był inż. Józef Marciniec - dyrektor Szkoły Ogrodniczej, który przeniósł do parku liczne krzewy i rośliny ze zniszczonych ogrodów szkolnych. Józef Marciniec był również projektantem kilku innych kompleksów zieleni na terenie Koźmina Wielkopolskiego - parku na Nowym Rynku, otoczenia basenu kąpielowego przy ul. Pleszewskiej oraz nowego cmentarza przy zbiegu ulic Poznańskiej i Łącznej.

Park Powstańców Wielkopolskich

jest urządzony w stylu francusko-angielskim, a jego osią kompozycyjną jest aleja strzyżonych grabów biegnąca od położonej na północnym skraju parku fontanny do małego pawilonu przeznaczonego na letnie koncerty. Atrakcją są stanowiska z okazami pawi i bażantów. Całość uzupełnia malowniczo położony staw z łabędziami.

Starannie dobrane grupy drzew i krzewów wraz z lustrzaną powierzchnią stawu emanują nastrój spokoju i wytchnienia. Stąd park ten jest ulubionym miejscem niedzielnych spacerów koźminian i przedmiotem szczerego podziwu turystów. Oprócz licznych egzemplarzy roślin charakterystycznych dla naszej strefy klimatycznej w parku znajduje się wiele gatunków egzotycznych.

Godne uwagi drzewa w koźmińskim Parku Powstańców Wlkp. i ich pochodzenie:

  • aleja grabowa (Carpinus betulus L.) - Europa i zach. Azja,
  • sosna wejmutka ( Pinus strobus L.) - wschodnia część Ameryki Płn.,
  • ajlant gruczołkowaty (Ailanthus altissima Swingle) - Chiny,
  • dereń jadalny (Cornus mas L.) - środkowa i płd. Europa, zach. Azja, Kaukaz,
  • grujecznik japoński (Cercidiphyll um japonicum Sieb. et Zucc.) - Japonia,
  • iglicznia trójcierniowa formy bezbronnej ( Gleditsia triacanthos L. f. inermis) - USA,
  • kasztanowiec czerwony (Aesculus x carnea Hayne),
  • klon kappadocki (Acer cappadocicum Gled.) - Kaukaz, zach. Azja,
  • klon Lobela (Acer lobelli Ten) - płd-zach. Włochy i Sycylia,
  • klon srebrzysty odm. Strzępolistna Wiera (Acer saccharinum L.'Laciniatum Wieri'),
  • korkowiec amurski (Phellodendron amurense Rupr.) - Płn. Chiny, Mandżuria, Japonia, Półw. Koreański,
  • platan klonolistny (Platanus x acerifolia Willd.)
  • sofora japońską ( Sophora japonica L.) - Chiny kontynentalne, Półw. Koreański

Zabytki

Zamek koźmiński

– pochodzący z XIV w., gruntownie przebudowany w II połowie XVI w.

Do połowy XIX wieku zamek był siedzibą rycerską i możnowładczą. W 1623 r. Stanisław Przyjemski gościł na zamku króla Zygmunta III Wazę z synem Władysławem, a w 1802 r. ówczesny właściciel Fryderyk Adolf Kalkreuth- króla pruskiego Fryderyka Wilhelma. W drugiej połowie XIX w. zamek adaptowany został do użytku szkolnego. Obecnie stanowi siedzibę Zespołu Szkół ponadgimnazjalnych, a w baszcie mieści się Muzeum Ziemi Koźmińskiej.

Kościół farny pod wezwaniem św. Wawrzyńca

– należy do najstarszych kościołów Wielkopolski. Według tradycji został wzniesiony na miejscu dawnej świątyni pogańskiej już w X w. Obecna świątynia (a ściślej jej prezbiterium i nawa środkowa) zawdzięcza swe powstanie Hińczy z Rogowa. W drugiej połowie XVII w. ówcześni właściciele dóbr koźmińskich Andrzej Przyjemski i jego syn Aleksander przebudowali i rozbudowali kościół, wznieśli wieżę i zakrystię oraz wyposażyli go w nowe sprzęty (rzeźbiona ambona z figurami Chrystusa i Ewangelistów na balustradzie oraz figurą Archanioła na zwieńczeniu baldachimu, czarna marmurowa chrzcielnica, drewniane stalle z wizerunkami świętych biegnące wzdłuż bocznych ścian prezbiterium).

Kościół farny jest dużym trzynawowym budynkiem o charakterze bazyliki, pokrytym karpiówką. Od strony wschodniej posiada trójboczne zamknięte prezbiterium, do którego od strony południowej przylega kaplica Przyjemskich, zwieńczona attyką, a od strony północnej zakrystia. W kruchtach naw bocznych znajdują się dwie romańskie kropielnice kamienne, wykute z kamienia i ozdobione maskami, będące najstarszymi zabytkami w kościele.

Najcenniejszy zabytek kościoła to znajdujący się w prezbiterium późnorenesansowy wielki ołtarz, wzniesiony w latach 1600-1630 z rzeźbą „Zaśnięcie NP Maryi” pochodzącą z dawnego gotyckiego ołtarza z końca XV wieku, żywo przypominającą ołtarz Wita Stwosza w Krakowie. Inne rzeźby (m.in. św. Wawrzyńca i św. Floriana) oraz płaskorzeźby w ołtarzu głównym pochodzą z czasów jego powstania.

Kościół poklasztorny pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika

– kościół pobudowany został dla bernardynów sprowadzonych w 1628 r. z inicjatywy księdza Pawła Gajewskiego. Kościół jest budowlą barokową, wyposażenie wnętrza utrzymane jest w stylu barokowym i rokokowym.
Koźmiński klasztor bernardynów jako pierwszy padł ofiarą pruskiej kasaty zakonów - w 1818 r. Prusacy potrzebowali bowiem budynków klasztornych na więzienie, które wcześniej usytuowane było w Pyzdrach. Części zakonników pozwolono pozostać przy klasztorze w roli kapelanów więzienia. Z chwilą śmierci ostatniego z nich w 1828 r. zakończył się pobyt bernardynów w Koźminie.

W czasie II wojny światowej kościół został zamieniony przez Niemców na magazyn wojskowy, a budynek poklasztorny na ciężkie więzienie dla kobiet.

W latach sześćdziesiątych XX wieku rozpoczęła się głęboka renowacja kościoła zakończona w latach dziewięćdziesiątych. Natomiast w budynku klasztornym mieści się obecnie Państwowy Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy.

Drewniany kościółek św.Trójcy

- usytuowany w północnej części miasta na cmentarzu grzebalnym przy ul. Poznańskiej. Jeden z najpiękniejszych późnogotyckich zabytków wielkopolskiej architektury drewnianej. Zachowanie swego pierwotnego charakteru zawdzięcza niezbyt wielu remontom przeprowadzonym w przeszłości. Świadczy o tym więźba dachowa, szeroki okap, system zaczepów mieczowatych wokół prezbiterium i specyficzne łączenie obramień okiennych. Kościółek zbudowany został w 1570 r. poza murami miasta. Prawo patronackie nad nim posiadał magistrat miasta. W okresie nasilenia reformacji w Polsce, w latach 1590-1611 kościółek był w posiadaniu innowierców.

Około 1720r. odnowiono kościółek zarówno wewnątrz jak i zewnątrz. To zapewne wówczas wnętrzu nadano barokowy charakter. W 1830 r. magistrat zrzekł się prawa patronackiego i odtąd kościółek pełnił funkcję kaplicy cmentarnej.

Stary Rynek wraz z otaczającymi go uliczkami

- objęty jest ścisła ochroną konserwatorską. Staromiejska część Koźmina Wlkp. zachowała bowiem swe średniowieczne ukształtowanie - czworoboczny rynek z siatką wąskich ulic i kamieniczkami z XVIII i XIX w. przyciągającymi wzrok spacerowicza. W ciąg kamieniczek we wschodniej pierzei Starego Rynku wkomponowany jest miejski ratusz z 1828 roku z neobarokową fasadą.

Cmentarz żydowski

z około 600 mogiłami i dobrze zachowanymi macewami, z których najstarsza pochodzi z 1806 r.

Małgorzata Fraszyńska