Kalendarz bociana białego

Biologia -

Zgodnie z ludowym przysłowiem „Na zwiastowanie bocian na gnieździe stanie”, w marcu lub w kwietniu bociany białe wracają z zimowisk położonych w południowej i środkowej Afryce do swoich gniazd w Polsce.

Data ich przylotu zawsze była traktowana jak znak, czy przepowiednia na temat kończącej się zimy i rozpoczynającej wiosny: „Gdy bocian na święty Józef (19.03) przybędzie, to wiosny już nie będzie” lub inne: ”Jak na Gertrudę (17.III) bociek na gnieździe siędzie, wiosna szybko przybędzie.”

Data ta ma realny wpływ na sukces lęgowy bociana (liczba młodych zdolnych do lotu wychowanych w danym gnieździ). Osobniki, które obserwujemy w Polsce stanowią tzw. wschodnią populację bociana białego w odróżnieniu od populacji zachodniej, która najliczniej występuje w Hiszpanii. Populacje te nie spotykają się ze sobą i mają różne preferencje w zakresie składu pokarmu oraz siedliska.

Niezależnie od tych podziałów powszechnie uważa się, że co piąty (według innych źródeł że co czwarty) bocian pochodzi z Polski, czyli wykluł się na terenie Polski. Najwięcej bocianów spotkać można w Polsce północno - wschodniej. Żerują one głównie w dolinach i rozlewiskach rzek Warmii, Mazur, Podlasia i na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim.

Na niektórych terenach bociany białe gnieżdżą się szczególnie chętnie tworząc kolonie liczące nawet 40 gniazd. Wsie, w których gnieździ się wiele par tych ptaków nazywane są „wsiami bocianimi”. Informacje na temat lokalizacji gniazd bociana białego w Polsce można pozyskać na stronie: www.baza.bociany.pl.

Z ogólnie dostępnych danych wynika, że do bocianich wsi należą: Mosty, Kostomłoty, Sosnowica, Tyśmienica, Ostrów koło Janowa Podlaskiego, Lejdy k. Bartoszyc, czy Żywkowo, gdzie podobno mieszka dwa razy więcej bocianów niż ludzi.

Obecność bocianów to radość dla mieszkańców miejscowości („Szczęśliwy dom gdzie boćki są”; „Gdzie bocian na gnieździe, tam piorun nie uderzy”), ale również sposób na promowanie terenów o szczególnych walorach przyrodniczych i tym samym możliwość rozwoju regionu. Podlaskiej miejscowości Tykocin i zlokalizowanej nieopodal kolonii Peltowo, gdzie obserwować można jedną z największych kolonii bociana w Polsce, niemiecka organizacja proekologiczna Euronatur przyznała tytuł Europejskiej Wioski Bocianiej.

Innym przykładem wykorzystania bociana do naturalnej promocji regionu jest utworzenie Muzeum Bociana Białego. Muzeum to powstało z inicjatywy LOP, w jednym z bocianich skupisk - wsi Kłopot - położonej w okolicy Zielonej Góry i zobaczyć w nim można eksponaty związane z życiem i ochroną tego gatunku.

Bocian biały gnieździ się na starych drzewach, dachach domów i budynków gospodarczych, na słupach telegraficznych i energetycznych, zwykle w pobliżu osad ludzkich. Z uwagi na zagrożenie zarówno dla ptaków, jak i płynności dostaw prądu dla ludności, ornitolodzy w porozumieniu z energetykami montują na takich słupach specjalne platformy, które stabilizują gniazdo i zabezpieczają ptaki przed porażeniem prądem.

Gniazdo bociana jest ciężkie (stare gniazdo, wielokrotnie poprawiane waży nawet 500kg), duże (średnica do 1,5m), koliste, zbudowane z warstwowo ułożonych gałęzi, wyścielone słomą, torfem, odchodami, ale także papierem, szmatami i niebezpiecznym dla piskląt plastikowym sznurkiem powszechnie używanym przez rolników.

Pod koniec kwietnia („Na święty Wojciech zniesie jajko bociek”) samica bociana znosi 3 - 6 jaj w dwudniowych odstępach. Pisklęta wykluwają się z reguły po 33-35 dniach wysiadywania („Na świętego Izydora dla bociana pora”). Młode pozostają w gnieździe ok. 60 dni, zaś pełną samodzielność tj. głównie zdolność do lotu, uzyskują po ok.70 dniach. W tym czasie osobniki dorosłe muszą zaspokoić potrzeby młodych przynosząc im w wolu pokarm i wodę.

Najbardziej powszechnym skojarzeniem związanym z bocianem jest pozorne przekonanie o przynoszeniu przez niego dzieci. Z tego punktu widzenia 31 maja, przeddzień Dnia Dziecka, jest trafnym terminem na święto bociana. Dzień Bociana został ustanowiony w 2003 roku przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody "pro Natura". Pomysłodawcy chcieli zwrócić uwagę zarówno na obecność bociana w krajobrazie rolniczo-kulturowym, jak i na potrzebę ochrony tego gatunku.

Bocian nie jest gatunkiem globalnie zagrożonym, ale jego liczebność stale się zmniejsza ze względu na dokonujące się zmiany w środowisku – chemizację rolnictwa, eliminowanie starych, schnących drzew, regulacje stosunków wodnych i in. Bociany żerują w ciągu dnia, głównie na terenach podmokłych, łąkach, pastwiskach, w okolicach stawów i rzek oraz na polach - „Na jednej łące wół patrzy trawy, a bocian żaby.”

Pokarmem bociana białego są zwierzęta, które należą do różnych grup systematycznych. Bociany polują na: drobne ssaki (np. norniki, krety, ryjówki, myszy), duże owady (np. szarańczaki), ryby, ropuchy, traszki, jaszczurki, węże, dżdżownice, ślimaki, a także na żaby. Jednak wbrew powszechnej opinii, która utrwaliła się w przysłowiach ludowych i w mentalności ludzi - „I bocian wszystkich żab nie wyłowi.”- żaby nie stanowią głównego składnika ich diety, ale jej uzupełnienie. Być może powodem tego stanu rzeczy jest kilka czynników – zarówno zmniejszające się areały występowania i rozmnażania żab, mało wyspecjalizowane preferencje pokarmowe bociana, jak i przestrzeganie zasady ekonomii (upolować dużo przy minimum wysiłku). Pamiętać trzeba również o tym, że para dorosłych bocianów musi wykarmić średnio 4 duże i szybko rozwijające się pisklęta, które potrzebują codziennie około 3kg różnorodnego pożywienia.

Bociany, podobnie jak inne ptaki odżywiające się drobnymi zwierzętami (ptaki drapieżne, sowy), nie trawią kości kręgowców, sierści, piór, gleby czy chitynowych pancerzyków owadów. Te zbędne fragmenty ciała połkniętych zwierząt czy gleba połknięta razem z dżdżownicami zwracane są w postaci tzw. wypluwek (patrz: zdjęcie po lewej - rozdrobniona wypluwka z wyraźnie widoczna czaszką gryzonia). Wypluwki formowane są w żołądku ptaka i mają postać wałeczków lub kulek. Można je znaleźć pod gniazdami lub na łąkach, gdzie ptaki żerują. Właśnie analiza takich śladów bytowania zwierząt dowiodła jaki jest prawdziwy skład diety bociana.

W połowie sierpnia bociany szykują się do odlotu na zimowiska do Afryki. Zbierają się wówczas na żerowiskach w duże stada, czyli tworzą tzw. sejmiki. Po 20 sierpnia, zgodnie z porzekadłem: „Na Bartłomieja (24.VIII) bocian do drogi dzieci woła.” możemy spodziewać się masowych odlotów i obserwować na niebie klucze odlatujących bocianów. Gdyby jednak jakieś czynniki zakłóciły ten bociani zwyczaj, ludowe przysłowie wyjaśnia nam, czego możemy się spodziewać: „Kiedy bocian u nas trwa po Bartłomieju mnogi, tedy zima letka będzie, a opał niedrogi.”

Bociany to piękne ptaki, charakterystyczne dla krajobrazu polskiej wsi. Dzięki ciągle dużej ich liczebności, możemy je latem obserwować w czasie lotu i żerowania. Dzięki czasem montowanym przez ornitologów kamerom internetowym możemy zobaczyć co dzieje się w gnieździe. Zobaczmy zatem co słychać w bocianim gnieździe.

Opracowała Renata Stoczkowska

Na podstawie:
www.bociany.pl
www.bocian.org.pl
www.bocianopedia.pl
www.salamandra.org.pl/bocianonline.html
www.polskaniezwykla.pl