„Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło…”

Latinitas -

Marek Tulliusz Cyceron – urodzony w I w p n e w Arpinum rzymski mówca, filozof i mąż stanu. Ten najwybitniejszy przedstawiciel rzymskiej prozy i obrońca republiki był natchnieniem nie tylko dla twórców starożytności. Jego dzieła filozoficzne, retoryczne, listy - a nawet drobna twórczość poetycka - były i są wzorem dla wielu twórców.

Renesans to właściwie odrodzenie Cycerona. Pisać, przemawiać, prowadzić dysputy filozoficzne tak jak Cyceron – to było marzenie i wzór wykształconego obywatela. Do popularności pisarza w czasach humanizmu przyczynił się wybitnie Petrarka. Poeta uważał mistrza z Arpinum za przyjaciela. Podziwiał go od dawna, darzył wielką czcią i w samotności powierzał mu swe codzienne radości i utrapienia. W 1345 roku w bibliotece kapituły w Weronie odnalazł część zapomnianych listów Cycerona, dotąd nieznanych. Dzisiaj to wydarzenie uznaje się za jedno z największych zwycięstw humanizmu.

Oto z kart zmurszałego kodeksu odczytał Petrarka słowa Marka Tulliusza Cycerona o jego prywatnym życiu i osobistych troskach. Przemówił nie pomnikowy polityk i mówca patetycznym tonem, ale zwykły, uginający się pod ciężarem nieszczęść, człowiek. Okazało się, że ideał czczony przez Petrarkę jest postacią słabą, bojaźliwą i niestałą. Poeta gorzko opłakiwał to odkrycie. Ból był tak wielki, że mimo kilkunastu wieków, które minęły od śmierci sławnego Rzymianina Petrarka postanowił odpisać swemu mistrzowi. W pięknej łacinie rozpoczyna list – „ Franciscus Ciceroni suo salutem…” – Franciszek pozdrawia swego przyjaciela Cycerona… W ówczesnym świecie literackim list wywołał szczere oburzenie – jak można tak poniżać najwspanialszego pisarza antycznego Rzymu ? Bo też poeta snuje swe bolesne, pełne pretensji wyznanie – tak trudno żyć, kiedy doświadczamy zdrady najbliższej osoby. Szczere wyznanie kończy surowym upomnieniem i pożegnaniem z dawnym ideałem:

Doleo vicem tuam, amice, et errorum pudet et miseret. (…) Quid enim iuvat alios docere, quid ornatissimis verbis semper de virtutibus loqui prodest, si te interim ipse non audias ? (…) Sed haec quidem frustra. Aeternum vale, mi Cicero.” - Boleję nad Twoim losem, przyjacielu, wstydzę się i żałuję Twoich błędów. Jakże może cieszyć nauczanie innych, na cóż przydaje się mówienie w najpiękniejszych słowach o cnotach, jeśli sam nie słuchasz tych nauk ? No cóż - nie ma sensu o tym mówić. Żegnaj na wieki mój Cyceronie !

Ta jakże bolesna przygoda włoskiego poety miała swoje głębokie następstwa dla renesansowej literatury - również polskiej. Jan Kochanowski – student uniwersytetu w Padwie czytał listy Cycerona, często wtedy komentowane. Ukazywały się właśnie w Paryżu wydawane przez znanego drukarza i wydawcę autorów starożytnych Henri Estienne`a zwanego powszechnie po łacinie Stephanosem.

Treny Jana Kochanowskiego - na lekcjach języka polskiego mówi się wiele o bólu osamotnionego ojca i jego buncie wobec cierpienia, rozliczeniu ze stoikami i humanistycznej wizji świata. Gdyby jednak spojrzeć na te utwory z punktu widzenia człowieka renesansu, wtedy znajomość łaciny w istotny sposób pomaga w zrozumieniu, na czym polega niezwykłość tego cyklu utworów. W Trenie VIII poeta ukazuje wielkość poniesionej straty po śmierci córki. Czytamy słowa:

Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:
Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.

Małe dziecko, jak to podkreślają znawcy przedmiotu, w dobie poetyk normatywnych w sztuce pozostaje raczej tematem bez echa. Dzieci wtedy umierają masowo i nie jest to powód do tragedii. Jednak, jak podkreślają badacze spuścizny Kochanowskiego, Treny budziły wielkie zainteresowanie wśród współczesnych, były czytane i komentowane, mimo że taka bezpośrednia uczuciowość wobec dziecka była wbrew ówczesnemu modelowi poezji. Gdy chcemy to wyjaśnić – łacina przychodzi nam z pomocą. Łaciński ślad prowadzi oczywiście do Cycerona. Kiedy ten stracił ukochaną córkę, usunął się z życia publicznego i próbował znaleźć pociechę w filozofii. Jeden z jego przyjaciół - Servius Sulpicjusz, chcąc pocieszyć Cycerona i zachęcić do powrotu do Rzymu próbuje tłumaczyć, że przecież dużo większe tragedie dotykały Rzymian - czy zatem warto rozpaczać po śmierci jednej dziewczyny, jeszcze prawie dziecka ? Sulpicjusz w liście zadaje Cyceronowi pytanie:: in unius mulierculae animula si iactura facta est tanto opere commoveris? - czy aż tak bardzo porusza cię strata jednej małej duszyczki kobiecej? – i oto właśnie w Trenie VIII Kochanowski udziela odpowiedzi na pytanie postawione w 44 roku przed Chrystusem - Tak ! jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.

Współcześni poecie czytelnicy doskonale rozumieli kontekst tej wypowiedzi – dyskusję z Cyceronem. I w takim też kontekście słuchanie i czytanie Trenów pozwala rozumieć istotę poezji renesansowej i to, jak głęboko powiązana jest z antykiem. Widzimy, czym w istocie jest humanizm, a Jan Kochanowski polski poeta, piszący piękną polszczyzną, staje się, można powiedzieć, poeta Romanus .

Barbara Strycharczyk