Góry Świętokrzyskie

Podróże po Polsce -

Góry Świętokrzyskie zostały wypiętrzone podczas orogenezy kaledońskiej. Odmłodzone (wyniesione i porozcinane) zostały podczas kolejnych orogenez: hercyńskiej i alpejskiej. Góry Świętokrzyskie charakteryzują się dominacją ciągów równoległych pasm i grzbietów ze stromymi zboczami, które biegną z północnego-zachodu na południowy-wschód. Pasma te oddzielone są od siebie szerokimi, podłużnymi dolinami o płaskim dnie. Najwyższe wzniesienia znajdują się w ich centralnej części w tzw. Paśmie Głównym, które tworzą zbudowane ze skał kambryjskich pasma: Masłowskie, Łysogórskie i Jeleniowskie. Po obydwu stronach Pasma Głównego ciągną się obniżenia. Od północy są to doliny: Dębiańska i Wilkowska, ograniczone z drugiej strony Pasmem Klonowskim, w którego obniżeniach wyłania się oddzielone Doliną Bodzentyńską Pasmo Sieradowickie. W kierunku południowym za Doliną Kielecko-Łagowską, rozciąga się ciąg wzniesień podzielony na mniejsze jednostki morfologiczne. Są to pasma: Wygiełzowskie, Orłowickie, Cisowskie, Daleszyckie, Posłomińsko-Dymińskie i Zgórskie.

Najwyższym wzniesieniem Gór Świętokrzyskich jest Łysica (Góra Świętej Katarzyny). Jej wysokość sięga 612 m.n.p.m. a stoki są pokryte przez gołoborza.
Nazwa omawianego obszaru związana jest z klasztorem pobenedyktyńskim usytuowanym na drugiej pod względem wysokości kulminacji w Górach Świętokrzyskich zwanej Łysą Górą lub Łyścem (595 m.n.p.m.). Przechowywane w nim relikwie Krzyża Świętego dały początkowo nazwę klasztorowi – Klasztor Świętego Krzyża, później Łysej Górze, którą zaczęto nazywać Górą Świętego Krzyża, a następnie najbliższemu otoczeniu. Z kolei nazwa przenosi się na wzniesiony przez ruchy górotwórcze teren, rozciągający się wzdłuż osi Przedbórz – Sandomierz.

Mimo nieznacznego wzniesienia Gór Świętokrzyskich nad poziom morza panuje w nich dość ostry klimat. Średnia temperatura lipca wynosi 170C, a stycznia -40C i jest o ok. 2 stopnie niższa niż sąsiednich regionów. Jesienią i wiosną często występują tu przymrozki. Lato jest stosunkowo krótkie (60 - 80 dni), a zima trwa powyżej 100 dni. Śniegi zalegają szczególnie długo na zimnych skałach krzemianowych. Opady są tu wyższe, a największe na Świętym Krzyżu. Szczególnie obfite w opady jest lato. Okres wegetacyjny jest skrócony w stosunku do sąsiednich regionów o około 1 - 3 tygodni.
Góry Świętokrzyskie odwadniane są głównie przez dwa lewobrzeżne dopływy Wisły: Kamienną i Nidę. Oprócz nich bezpośrednio wpadają do Wisły wypływające z Gór Świętokrzyskich Opatówka, Koprzywianka i Czarna. Charakterystyczną cechą sieci wodnej jest jej niezgodność z układem pasm. Tak Główne Pasmo jak i inne o układzie równoleżnikowym nie stanowią działu wód. Rzeki zmieniając często kierunek na południkowy spływają przełomowymi dolinami. Ich wody o dość dużym spadku wykorzystywano dawniej do poruszania urządzeń w Staropolskim Okręgu Przemysłowym. Z braku naturalnych jezior, magazynowano wodę na czas suszy w sztucznych zbiornikach. W oparciu o nie, a także w nowych miejscach, w ostatnich latach tworzy się tak rekreacyjne, jak i przemysłowe zbiorniki wodne. Znajdują się one m.in. w Borkowie (na Belniance), Małogoszczy (Wierna Rzeka), Brodach (Kamienna).
Ostry klimat, podobny do panujących w wyższych Karpatach i Sudetach, wpływa na rozwój szaty roślinnej i życie zwierząt. Stąd spotyka się tu typowo górskich przedstawicieli flory i fauny.

Góry Świętokrzyskie pod względem pokrywającej je szaty roślinnej należą do dwóch okręgów geobotanicznych. W pierwszym z nich – Łysogórskim na jałowych, chłodnych i wilgotnych, a zarazem ubogich w wapń glebach zachowały się kompleksy leśne w mało zmienionej przez człowieka formie. Wyróżniają się tu dwa główne zespoły leśne: najlepiej zachowany w Polsce bór jodłowy (jedlina) i las jodłowo-bukowy. W jedlinach dominującym gatunkiem jest jodła pospolita występująca niekiedy z domieszką świerka, buka, dębu i jawora. W warstwie krzewów masowo rośnie bez koralowy, a runo bogate jest w paprocie oraz widłaki. W lasach jodłowo-bukowych oprócz tych drzew występuje domieszka jawora, lipy drobnolistnej, klonu i graba. W runie występują między innymi żywiec gruczołowaty, paprotnik kolczasty, czosnek niedźwiedzi. Na gołoborzach rośnie charakterystyczna roślinność mchów, wątrobowców i porostów, w tym także gatunki górskie.

W subregionie chęcińskim na podłożu wapiennym dominują wielkie połacie lasów mieszanych i liściastych złożone przeważnie z buków, lip, jaworów, grabów i sosen. W nasłonecznionych miejscach spotkać można dąbrowy z bogatymi zaroślami leszczyny, irgi zwyczajnej, wiśni karłowatej, jałowca i berberysu. Do bardzo rzadkich krzewów należy tu róża francuska występująca na Grzywach Korzeczkowskich. Wykształciły się tu także murawy kserotermiczne, w których możemy spotkać rzadkie rośliny takie jak aster gawędka, wężymord stepowy, ostrożeń panoński, goździk siny, kostrzewa biała i inne.

W faunie Gór Świętokrzyskich występuję gatunki górskie i borealno-górskie. Osobliwością strumieni jest wypławek kątogłowy – robak z rodziny wirków żyjący tylko w górskich potokach. Innym przykładem są stanowiska dżdżownicy Eisenia luces bytującej tylko w lasach górskich. Reliktowymi gatunkami są ślimaki z rodziny świdrzyków. Z drzewostanem bukowym związany jest bardzo rzadki chrząszcz – nadobnica alpejska (występuje również w Tatrach, Pieninach i Bieszczadach). Oprócz niego występuje w lasach dębowych jelonek rogacz – największy chrząszcz w naszym kraju. Możemy tu spotkać wiele objętych ochroną gatunków motyli (np. paź królowej, paź żeglarz i największy z nich – zwierzchnica trupia główka). W Górach Świętokrzyskich żyje ponad 160 gatunków ptaków. Z typowo górskich gnieżdżą się tu orzechówki i pliszki górskie. Z rzadkich ptaków występują tu kruk i orlik krzykliwy. Spośród ssaków występuje tu najmniejszy na terenie kraju gatunek – ryjówka malutka. Z ssaków mięsożernych pospolity jest lis, a rzadki borsuk. Powszechnie występuje tu kuna leśna i domowa oraz łasica, a rzadziej gronostaj. Z tzw. zwierzyny grubej licznie występuje tu sarna oraz dzik, a rzadziej jeleń i łoś.

Dla ratowania bezcennych gołoborzy, borów jodłowych, lasów mieszanych z dębem, sosną i bukiem karpackim, modrzewia polskiego (endemit) i licznych ptaków (np. krzyżodziób, orlik krzykliwy) w 1922 r. utworzono na terenie Łysogór rezerwat ścisły, a w 1950 r. Świętokrzyski Park Narodowy.

Góry Świętokrzyskie są terenem dawnego górnictwa. Na początku naszej ery wydobywano i przetapiano rudę żelaza. Od późnego średniowiecza wydobywano miedź, ołów i wapienie. W XVIII i XIX w. rozwinęło się górnictwo i hutnictwo żelaza. W XX w., zwłaszcza po II wojnie światowej rozwinęło się tu wydobycie wapieni (m.in. tzw. marmur chęciński) i kwarcytów (Wiśniówka).

Bodzentyn – miasto założone w XIV w. przez biskupa krakowskiego Bodzantę. Do cennych zabytków zależą: resztki murów obronnych, ruiny wzniesionego w XIV w. zamku, XV-wieczny kościół.

Chęciny. Najcenniejszym zabytkiem miasta są pozostałości gotyckiego zamku wzniesionego na stromej górze. Górna część zamku została zbudowana w ok. 1300 r. W XV w. zamek został rozbudowany. Po utracie niepodległości w 1795 roku popadł w ruinę. Z zamku rozciągają się przepiękne widoki na Góry Świętokrzyskie. W Chęcinach warto również zwiedzić dwa gotyckie kościoły, z okresu renesansu – synagogę i kamienicę „Niemczówka”, z okresu klasycyzmu – ratusz i dawny zajazd „Pod Srebrną Górą”.

Dąb Bartek. Pomnik przyrody. Jedno z najstarszych drzew w Polsce. Według tradycji dąb liczy około 1200 lat. Jego średnica wynosi 271 cm, obwód 890 cm, wysokość 30 m, rozpiętość konarów prawie 40 m. Legendy mówią, że pod Bartkiem odpoczywał Bolesław Krzywousty, Kazimierz Wielki sprawował sądy, a Jan III Sobieski wracając z wyprawy wiedeńskiej włożył do dziupli butelkę wina, szablę i rusznicę turecką.
Jaskinia Raj. Jedna z ciekawszych polskich jaskiń. Słynie z bogatej szaty naciekowej, którą tworzą stalaktyty i stalagmity. Ze względu na jej ochronę ograniczono liczbę osób zwiedzających jaskinię.

Jędrzejów – miasto znana w świecie z kolekcji zegarów słonecznych i astronomicznych przyrządów pomiarowych w Państwowym Muzeum im. Przypkowskich. Licząca ponad 500 eksponatów kolekcja uznana jest za trzecią w świecie po zbiorach w Oxfordzie i Chicago. Cennym zabytkiem jest też zespół klasztorny Cystersów wzniesiony na początku XIII w.

Kamionki Opatowskie – w rezerwacie archeologicznym objęto ochroną pola górnicze z okresu neolitu. Pozyskiwany ok. 3500 – 1200 lat p.n.e. krzemień pasiasty służył do wyrobu narzędzi. Do dziś zachowało się ok. 1000 szybów schodzących na głębokość 4,0 – 8,5 m., z których prowadzą niskie chodniki. Część z nich można zwiedzać podziemną trasą turystyczną.

Oblęgorek. Największą atrakcją wsi jest pałacyk, który zakupiony ze składek społeczeństwa, został ofiarowany Henrykowi Sienkiewiczowi podczas obchodzonego w 1900 r. jubileuszu jego pracy twórczej. Od 1958 r. mieści się w pałacyku muzeum. Na parterze znajduje się ekspozycja wnętrz zachowanych prawie w takim stanie jak za życia pisarza, a na piętrze znajduje się wystawa obrazująca jego życie i twórczość.
Święta Katarzyna mała miejscowość położona u stóp najwyższego wierzchołka Gór Świętokrzyskich – Łysicy. Znajduje się tu zabytkowy zespół klasztorny Bernardynek z XV – XIX w., i zabytkowe kapliczki (XVIII – XIX w.)

Święty Krzyż – drugi pod względem wysokości szczyt Gór Świętokrzyskich i jedna z ich głównych atrakcji. Znajduje się tu zbudowany w XI w. pobernardyński zespół klasztorny. Później wielokrotnie rozbudowywany. Zachowały się tu gotyckie krużganki, renesansowa kaplica grobowa, barokowe wyposażenie zakrystii, klasyczne wnętrza kościoła z cennymi obrazami Fr. Smuglewicza. W podziemiach klasztoru w czasach zaborów i wojen znajdowały się więzienia. Obecnie z zabudowaniach klasztornych znajdują się dwa muzea: Muzeum Misyjne prowadzone przez obecnych gospodarzy obiektu Oblatów N.M.P. oraz Muzeum Przyrodnicze Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

Małgorzata Fraszewska

Spis zdjęć:

  • 1. Panorama Gór Świętokrzyskich z wieży zamku w Chęcinach
  • 2. Pasmo Bielińskie
  • 3. Klasztor pobenedyktyński na Łysej Górze
  • 4. Brama klasztoru na Łysej Górze, w głębi Pasmo Jeleniewskie
  • 5. Fragment Puszczy Jodłowej
  • 6. Ruda żelaza
  • 7. Bodzentyn ruiny zamku
  • 8. Ruiny gotyckiego zamku w Chęcinach
  • 9.Dąb Bartek
  • 10. Klasztor w Świętej Katarzynie