Frombork

Podróże po Polsce -

Frombork – miasto Kopernika. Dziś jest to głównie ośrodek turystyczny, ale ma on bardzo długą i ciekawą historię. Istnieją teorie, że znajdował się tu silny ośrodek kultu pogańskiego, ale nie ma to dowodów archeologicznych. O ziemiach tych wspomina się w kronikach od XIII wieku.

Pierwsza wzmianka o Fromborku pojawia się w dokumencie z 1278 r. Biskup Henryk Fleming zapisał swojemu bratu Gerhardowi łany koło Castrum Domine Nostre – grodu Naszej Pani (z niemieckiego Fraenburg). Inna niemiecka wzmianka z tego okresu wspomina o civitas Warmiensis – Frowemburg, co świadczy, o tym, że Frombork już wówczas był nazywany miastem. Składał się w tym okresie z dwóch odrębnych, niezależnych od siebie części: zespołu katedralnego na wzgórzu i miasta nad brzegiem Zalewu Wiślanego.

W 1288 r. został siedzibą diecezji warmińskiej i był nią aż do 1945 roku. Prawa miejskie na prawie lubeckim Frombork otrzymał w 1310 r. Pierwotną osadę pruską zastąpiono planową zabudową miejską – na planie prostokąta, z rynkiem i ratuszem po środku oraz kościołem św. Mikołaja na północno-wschodnim krańcu rynku. Miasto miało własny samorząd i herb. Mieszkańcy utrzymywali się z rybołówstwa, rzemiosła oraz z pracy na roli.

Od połowy XIV wieku rezydencją biskupów warmińskich był Lidzbark Warmiński jednak we Fromborku znajdowała się katedra i siedziba kapituły warmińskiej. Biskupstwo warmińskie za czasów krzyżackich było podporządkowane państwu zakonnemu. Frombork był ważnym punktem krzyżackich obwarowań. W czasie wojny trzynastoletniej Frombork był jednym z miast, które opowiedziały się przeciw zakonowi. W 1466 r. Frombork, wraz z całą Warmią, znalazł się w granicach inkorporowanych do Polski Prus Królewskich.

W 1510 r. Mikołaj Kopernik otrzymał funkcję kanonika we Fromborku. Prowadził tam obserwacje astronomiczne. Właśnie tu powstało słynne „De revolutionibus orbium coelestium”. W 1516 r. Kopernik został administratorem dóbr kapitularnych w Olsztynie, a w 1523 r. został generalnym administratorem diecezji warmińskiej i powrócił do Fromborka. Osiadł w wieży w południowo-zachodnim narożniku dziedzińca, zwanej dziś jego imieniem. We Fromborku pełnił aż dziewięć różnych urzędów, między innymi kanclerzem i przełożonym kasy aprowizacyjnej. Pracował też, jako lekarz miejski, do dziś zachowały się wystawiane przez niego recepty. Urodzony w 1473 r. Toruniu Astronom zmarł w maju 1543 r. we Fromborku. Jego szczątki spoczywają w katedrze fromborskiej nieopodal ołtarza św. Jerzego.

Przez Frombork nie przepływa rzeka i długo miał on problemy z dostawami wody. W XV wieku wykopano przebiegający przez miasto u stóp wzgórza katedralnego kanał, wyłożony olbrzymimi głazami, łączący rzekę Baudę z Zalewem Wiślanym. Była to jedna z największych takich prac w średniowiecznych miastach. Kanał dostarczał wody pitnej, był też zbiornikiem przeciwpożarowym i przeciwpowodziowym. Nie doprowadzał jednak wody do katedry i warowni. W drugiej połowie XVI wieku kapituła postanowiła wybudować wodociąg. Wodociąg ukończono w 1572 r. Był wielokrotnie remontowany, jednak w XVIII wieku przestał istnieć. Instalacje i kanał, którego pozostałości można znaleźć i dziś, niesłusznie nazywa się Kanałem Kopernika. Wodociąg fromborski był jednym z pierwszych tego typu instalacji na świecie.

Pokój podźwignął Frombork z zastoju. W ruchliwym porcie zaroiło się od handlowych statków. Rozwijały się warsztaty rękodzieła, sukiennicze, browary. A w 1540 r. nieopodal miasta powstał pierwsza na Warmii huta szkła. Niestety Frombork stał się ofiarą wojen szwedzkich. Szwedzi wywieźli 2 tysiące cennych tomów z biblioteki kapituły fromborskiej i rękopisy Kopernika. Większość z tych skarbów do dziś znajduje się w bibliotece Uniwersytetu w Uppsali i w Bibliotece Królewskiej w Sztokholmie. Z katedry skradli nie tylko cenne sprzęty liturgiczne, ale i wyrywane łomami ze ścian marmurowe płyty, ołtarze i nagrobki.

Do rozbiorów Frombork znajdował się na autonomicznym obszarze podległym władzy biskupów warmińskich. W 1772 r. dostał się pod zabór pruski. Jednym z pierwszych kroków było odebranie biskupom warmińskim władzy nad Warmią i sekularyzacja kościelnego majątku. Proces germanizacji utrudniał Polakom dostęp do wyższych godności w kościele warmińskim. Ostatnim biskupem warmińskim był Ignacy Krasicki, poeta. Frombork stał się prowincjonalnym miasteczkiem o małym znaczeniu, ponieważ władze pruskie wydały zarządzanie, że cały ruch handlowy Warmii ma się odbywać wyłącznie przez port braniewski.

Wojny napoleońskie były dla Fromborka kolejnym okresem dotkliwych zniszczeń. Ani przeniesienie tu w 1836 r. rezydencji biskupa warmińskiego, ani rozbudowa dróg i kolei nie polepszyły sytuacji gospodarczej miasta. Dla władz pruskich był on zbyt mały i zbyt polski – nie interesowały się nim aż do XX wieku. Ostatnim ratunkiem stała się turystyka – zainteresowanie Fromborkiem spowodowało otwarcie kilku hoteli i gospód. Ożywił się lokalny handel i drobny przemysł. W 1939 r. liczył około 3 tysiące mieszkańców.

Zimą 1944/1945 Frombork był miejscem zaciętych walk. Po zakończeniu działań wojennych zniszczonych było ok. 80% zabudowy. Frombork powrócił do Polski, ale nie został zaliczony do miast. Wyludnione miasteczko zasiedlali osadnicy ze wschodnich ziem Polski i zrujnowanego centrum kraju. Przez wiele lat nikt nie był w stanie podjęć odbudowy najstarszej części Fromborka. Na miejscu zniszczonego śródmieścia zbudowano nowe miasto o kameralnych blokach z pawilonami usługowymi i budynkami willowymi. W 1959 r. Frombork otrzymał ponownie prawa miejskie.

W latach 1966-1973 Związek Harcerstwa Polskiego pod kryptonimem „Operacja 1001 Frombork” prowadził zbiórkę funduszy na odbudowę, udzielano pomocy mieszkańcom, pomagano archeologom. Początkowo harcerze pracowali sami, ale już w drugim roku przyłączyli się do nich mieszkańcy.

Dawny rynek jest dziś placem spacerowym. Wypalony gotycki kościół św. Mikołaja z XV wieku zamieniono na kotłownię. Pozostałością po śreniowiecznym wodociągu jest dziś Wieża Wodna. Z 1861 roku pochodzi neogotycki kościół ewangelicki. W mieście nie ma prawie wcale przemysłu. Ważna jest natomiast funkcja turystyczna – związki z Kopernikiem, skupienie zabytków i położenie nad Zalewem Wiślanym. Mały port służy głównie turystycznej żegludze pasażerskiej.

Najważniejsze zabytki

Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Andrzeja Apostoła. Jest to jeden z najpiękniejszych kościołów północnej Polski. Budowano go etapami od 1329 r. do 1388 r. w stylu gotyckim. Kilkukrotnie była odbudowywana ze zniszczeń. Ma bogato zdobioną fasadę z portalem z XIV wieku. W późnogotyckim wnętrzu bogate wyposażenie w stylach gotyckim, renesansowym i barokowym. W ołtarzu głównym znajduje się poliptyk ufundowany w 1504 r. przez biskupa Łukasza Watzenrode, wuja Mikołaja Kopernika. W łuku tęczowym krucyfiks z końca XV wieku. Organy z 1683 r. należą do najlepszych w Polsce. Poza tym cenne ołtarze, stalle, płyty nagrobne, rzeźby, ołtarze, kraty.

Wokół katedry biegnie mur obronny z basztami i wieżami.

Pałac biskupi – gotycko barokowa budowla w południowo-wschodnim narożniku Wzgórza Katedralnego. Dziś muzeum Mikołaj Kopernika.

Dzwonnica, zwana Wieżą Radziejowskiego – najwyższa budowla zespołu, gotycko-barokowa (XVI-XVII wiek). W przyziemiu mieści się planetarium, na wyższych kondygnacjach galeria. W dzwonnicy jest wahadło Foucaulta. Na wysokości 70 m n.p.m. mieście się taras widokowy.

Wieża Kopernika – północno-zachodnia. Pozostałość fortyfikacji sprzed 1400 r., spalona w 1945 r., rekonstruowana do 1965 r. To tu swoje obserwacje prowadził Kopernik (1504 – 1543). W jej wnętrzu można oglądać próbę rekonstrukcji gabinetu i obserwatorium.

Kaplica św. Anny – na wschód od Wzgórza Katedralnego. Mały poszpitalny kościółek z połowy XV wieku. Wraz z zespołem poszpitalnym św. Ducha stanowi Muzeum Historii Medycyny.