Filozofia Boga cz.1

Filozofia -

Filozofia Boga (inaczej teodycea lub teologia naturalna) jest nauką filozoficzną mówiącą o istnieniu i naturze Boga w oparciu o ludzki umysł, doszukujący się ostatecznej przyczyny istniejącego świata. Zajmuje się też światem widzialnym, dostarczającym wszelkiej argumentacji o istnieniu Boga.

Filozofia Boga różni się od teologii tym, że teologia ma szerszy zakres badań, obejmujący także tajemnice wiary (dogmaty Trójcy Świętej, Wcielenia, Odkupienia, itd.), o których filozofia nie może nic powiedzieć.

Obie te nauki inaczej uzasadniają swoje twierdzenia. Teologia bada problematykę natury Bożej w świetle Objawienia, natomiast filozofia Boga posługuje się metodami i źródłami naturalnymi.

Różne postawy człowieka wobec Boga

Każdy człowiek ma jakąś postawę wobec Boga. Temat Boga nie jest dla psychicznie normalnego człowieka obojętny, każdy musi się do niego ustosunkować:

Ateizm

Na płaszczyźnie filozoficznej ateizm jest zaprzeczeniem realności Boga, na płaszczyźnie teologicznej – osobowym zerwaniem z Bogiem i cofnięciem aktu zaufania względem Niego. W aspekcie religijnym ateizm jest absencją kultu religijnego, w aspekcie psychologicznym jest „religią ucieczki”, w aspekcie socjologicznym – zanikiem praktyk religijnych.

Ateizm jest negacją istnienia Boga. Można go podzielić na doktrynalny (światopoglądowy) oraz egzystencjalny (postawa życiowa), czyli ateizm praktyczny.

W ujęciu teologiczno – pastoralnym pojmuje się ateizm szeroko, włączając do niego np. agnostycyzm, aksjologiczny sceptycyzm, ideologiczny relatywizm, praktyczny materializm.

Czasem ateizm jest wprost zakwestionowaniem istnienia Boga, czasem polega na absencji idei Boga wynikającej z braku wykształcenia religijnego.

Ateizm scjentystyczny kwestionuje istnienie Boga ze względu na niemożliwość empirycznego potwierdzenia tej tezy na terenie nauk przyrodniczych. Jest to postawa skrajnego empiryzmu i sensualizmu, utożsamiająca poznanie naukowe z wizualną oczywistością i doświadczeniem empirycznym.

Współcześnie coraz częściej występuje ateizm antropologiczny, kwestionujący istnienie Absolutu ze względu na domniemane dobro człowieka: jego wolność, autonomię, twórcze działanie (przykładem takich idei jest antyteistyczny witalizm F. Nietzschego, naturalistyczny humanizm K. Marksa oraz ateistyczny egzystencjalizm J.P. Sartre’a. Wspólnym rysem tych myślicieli jest traktowanie religii jako alienacji, zubażającej duchowe życie człowieka bądź też deformującej jego osobowość).

Panteizm

Jest to doktryna mówiąca, że Bóg nie jest bytem osobowym odrębnym od świata. W tej interpretacji Absolut jest przyczyną sprawczą świata, lecz zarazem jego tworzywem czy etapem rozwoju.

Panteizm umiarkowany: świat elementem składowym natury Bożej bądź Bóg fragmentem kosmosu.

Panteizm skrajny: Bóg i świat to formy bytu pierwotnie ze sobą tożsame (monizm):

  • panteizm emanacyjny – świat jest emanacją natury Bożej (min. autorzy ksiąg Wedy)
  • panteizm immanentny – jedyną rzeczywistością jest odwieczna i niezmienna substancja, będąca zarazem bóstwem i materialną naturą. Wielość bytów jest tylko uzewnętrznieniem jednej substancji, zmienność jest pozorna; inna wersja panteizmu immanentnego mówi o ustawicznej ewolucji Absolutu tożsamego ze światem; jedni (Schelling, Hegel, Schopenhauer) mówią, że pratworzywem świata jest jakiś element psychiczny: myśl, absolutna wola, podmiotowe „ja”. Inni (np. Spinoza), że dualizm materii i ducha, wolności i konieczności, świata i Boga jest pozorny. Wszystko sprowadza się do jednej odwiecznej substancji, będącej bóstwem i zarazem przyrodą.

Panteizm przeczy podstawowym twierdzeniom filozofii realistycznej, gdyż kwestionuje: obiektywizm ludzkiego poznania, wielość substancji, osobowe istnienie Boga, wolność woli oraz istnienie indywidualnej duszy ludzkiej. Jest to monistyczna interpretacja rzeczywistości, ignorująca istniejące bogactwo rzeczywistości.

Większość panteistów uznaje potrzebę religii, pośrednio jednak podważają oni jej sens. Podstawą religii jest uznanie indywidualno – osobowego Boga i ludzkiej osobowości, co właśnie kwestionuje panteizm. Życie religijne przejawia się w modlitwie, kulcie, ofierze, itd. W ramach panteistycznej wizji świata te podstawowe przejawy religii tracą swój sens, gdyż absurdem jest modlić się do siebie czy samemu sobie składać ofiary. Panteizm wiele mówi na temat bóstwa, lecz utożsamiając je ze światem, zamyka człowiekowi drogę do nawiązania dialogu miłości z Bogiem, ponieważ kwestionuje Jego indywidualną osobowość i transcendencję.

Agnostycym

Kwestionuje możliwość racjonalnego uzasadnienia istnienia Boga.

  • Agnostycym filozoficzny – kwestionuje poznawalność istnienia Boga
  • Agnostycym teologiczny – wątpi w poznawalność natury Bożej
  • Agnostycym empiryczny – uznaje tylko sensualizm i skrajny empiryzm, przekreślając wartość naukową innych źródeł poznania (angielscy empirycy: Hobbes, Hume).
  • Agnostycym idealistyczny (głównie I. Kant) – opiera się na idealistyczno – subiektywnej interpretacji świata.

Empiryzm i pozytywizm zwykle łączą się z agnostycyzmem totalnym, kwestionującym jakąkolwiek możliwość poznania Absolutu

Irracjonalne formy teizmu

Umiarkowaną formą agnostycyzmu jest filozoficzny irracjonalizm, który uznaje możliwość poznania Boga – Jego istnienia, a nawet natury – na drodze pozaintelektualnej. Jego zwolennicy przyjmują istnienie Boga na drodze wiary (fideizm i tradycjonalizm), intuicji bytu (ontologizm), intuicji wartości (aksjologia), czynności dążeniowych (woluntaryzm) bądź też przeżyć emocjonalnych.

Fideizm twierdzi, że rozum ludzki jest niezdolny do poznania istnienia Absolutu, dlatego należy odwołać się do Objawienia na terenie metafizyki, etyki i nauki. Realne istnienie Boga, duszy ludzkiej i normy etyczne są poznawalne wyłącznie na drodze wiary. Tak sądzili np. Pascal i Kierkegaard.

Sentymentalizm religijny prowadzi do obojętności, fanatyzmu i relatywizmu. Dowodzi tego fakt, że kontynuacją sentymentalnej koncepcji religii jest XIX-wieczny modernizm. Podtrzymywał on radykalny agnostycyzm, upatrując źródło religii w czynniku immanentnym: podświadomości człowieka. Faktycznie jest to negacja Boga transcendentnego.

Woluntaryzm (głównie Kant) – mówi o konieczności istnienia Boga dla woli realizującej dobro (Kant kwestionował argumentację teodycei, jednak dochodził do przekonania o istnieniu Boga na drodze etyczno – pragmatycznej, czyli na płaszczyźnie rozumu praktycznego). Bóg występuje w jego systemie jako Ten, który wynagradza człowiekowi spełnione bezinteresownie dobro. Pokrewny charakter ma teoria pragmatyzmu (James), która afirmuje teizm jako rodzaj dopingu, mobilizującego człowieka w jego aktywności. Woluntaryzm i pragmatyzm pomijają problem obiektywnej prawdziwości teizmu, ograniczając się do jego afirmacji z motywów utylitarnych.

Nihilizm – odrzucenie, negowanie, relatywizacja wszelkich przyjętych wartości, norm, zasad, praw życia zbiorowego i indywidualnego (np. etycznych, estetycznych); sceptycyzm absolutny.

Indyferentyzm religijny – obojętność jako postawa intelektualna i egzystencjalna wobec spraw religijnych.

Katarzyna Zdrzenicka

ciąg dalszy: Filozofia Boga cz.2