Dworki Muchomorki

Architektura i wzornictwo -

Geneza powstania gotowych projektów.

Andrzej Basista pisał, że zmorą architektury polskiej czasów komunizmu stały się projekty typowe1. Dziś dla wielu ludzi typowy projekt z katalogu to okazja, aby tanio dostać dokumentację swojego wymarzonego domu. Właśnie w projektach typowych okresu komunizmu należy doszukiwać się genezy dzisiejszych projektów gotowych.

Typowe projekty zostały zaproponowane przez ówczesną władzę w celu oszczędności. Drugim celem Polski Ludowej było – aby zacofaną Polskę drewnianą zamieniać w nowoczesną – murowaną, bez strzech (zakaz pokrywania nią nowych budynków) i bez używania deficytowego drewna 2. Oświadczenie SARP z 1964 roku wyjaśnia to dokładniej: Proces typizacji powinien opierać się na typizacji elementów funkcjonalnych i budowlanych. Tworzenie projektów wielokrotnie powtarzalnych bez typizacji podstawowych elementów i przygotowania do takiej pracy wykonawstwa daje jedynie znikomą obniżkę kosztów dokumentacji, nie zmniejszając kosztów realizacji a tym samym nie przynosząc spodziewanych efektów ekonomicznych.3

Dziś tworzenie gotowych projektów domów można śmiało nazwać przemysłem, który zrywa zupełnie tradycyjny model relacji między architektem a użytkownikiem przy tworzeniu projektu domu jednorodzinnego. Kontakt bezpośredni prawie nie istnieje, chyba że użytkownik chce dokonać zmian w gotowym projekcie, ale jest to ograniczone i też może odbyć się bez kontaktu twarzą w twarz.

Projekt domu w tym przypadku można śmiało nazwać produktem, wymyślonym przez architekta na podstawie własnych doświadczeń dla hipotetycznego użytkownika. Dodatkowym źródłem informacji jest popularność wybranych projektów. Ilość sprzedanych egzemplarzy danego typu wyznacza jego popularność. Można tworzyć projekty kolejnych domów na zasadzie podobieństwa. Sam architekt zaś stał się sprzedawcą, który musi w atrakcyjny sposób przedstawić swój produkt, niczym mebel, bądź artykuł spożywczy. Nie liczy się jakość, ale ilość sprzedanych egzemplarzy. Od morza Bałtyk aż po Tatry niezależnie od klimatu, krajobrazu ludzie budują Muchomorki, Domy w Rododendronach, Filemony i Chabry 4. Ponieważ głównym celem jest sprzedaż jak największej ilości projektów, poszczególne pracownie zajmujące się tworzeniem gotowych projektów, prześcigają się w różnych technikach perswazyjnych, aby zachęcić do kupna klientów.

Kup Pan projekt

Pierwsze katalogi przedstawiały głównie rzuty domów, czasami proste perspektywy. Współcześnie istnieją nie tylko katalogi książkowe. Czołową rolę prezentacji przejął internet. Kolorowe rzuty, przekroje i wizualizacje stały się standardem. Wizualizacje stosowane przy gotowych projektach posiadają charakterystyczne cechy, które można nazwać za Piotrem Lewińskim motywami perswazji. Według niego motywy wyrażają zuniwersalizowaną koncepcję przedstawianego świata lub stanowią stałe ramy argumentacyjne, symbole, wyzwalające określone konotacje.(…) Działają na zasadzie zapalnika odpalającego ładunek automatycznych skojarzeń i wnioskowań 5. Elementy te mówią o charakterze, standardzie samej architektury. W związku z tym, że obraz odbiera się jako całość, architektura staje się także celem pożądania. Dlatego też domy przedstawia się na tle niebieskiego bezchmurnego nieba, zieleni i kwiatów. Towarzyszą im przeciętni przedstawiciele polskich rodzin - uśmiechnięci rodzice z potomstwem na rękach, dzieci bawiące się w ogrodzie z psami, samochody średniej klasy, choć solidnej marki.

Rys. 1 Wizualizacja domu Amaro, biuro projektowe: Archigraph Rys. 2 Wizualizacja Domu w Ananasach2, biuro projektowe: Archon
Rys. 3 Wizualizacja domu Belizzi, biuro projektowe: Archigraph Rys. 4 Wizualizacja domu Belndai, biuro projektowe: Archipelag

Domy ukazywane są w pastelowej kolorystyce. Zdecydowana większość posiada czerwoną dachówkę i liczne detale o swojskim charakterze. Są to okiennice, ozdobne belki w szczytach, kolumienki, daszki nad wejściem, dekoracyjne czapy na kominach, kamienne naroża i inne. Całość stwarza wrażenie bajkowości i przypomina ilustracje książek dla dzieci. Jednocześnie są to przedstawienia fotorealistyczne, roztaczające wizję szczęśliwości i bezpieczeństwa na wyciągnięcie ręki.

Poza wizualizacjami pracownie, które dziś przedstawiają projekty za pomocą internetu, wykorzystują także jego interaktywność. Można dowolnie wybierać kolory poszczególnych elementów ulubionego projektu na przedstawiającej go wizualizacji. Zrozumienie bryły ułatwiają filmy i animacje. Można porównać kilka domów jednocześnie w zależności od wybranych cech. Umieszczone są instrukcje druku rzutu w skali na kalce tak, aby z łatwością dopasować go do swojej działki. Jeśli dla kogoś niewystarczająca jest wizualizacja, można obejrzeć fotografie już zrealizowanych budynków. Ponadto można zamówić makietę domu, w wybranej kolorystyce.
Spośród innych form zachęcania organizowane są różnego rodzaju promocje. Od rozlosowywania nagród na zakupy budowlane, przez konkursy na najładniej zbudowany dom z katalogu, garaże i altanki za jedną złotówkę, po gazety fachowe za darmo. Przyszły użytkownik nie musi ograniczać się tylko do wyboru projektu. Może podyskutować na forum z innymi użytkownikami, wymienić idee i opinie. Może zasięgnąć porady na temat energooszczędności, znaleźć pomoc w wyszukiwaniu projektu. Można nawet zapoznać się z informacjami, jak zadbać o czworonogów na swojej działce.

Imiona
Muzyka Świat przyrody Obcojęzyczne Motywy kultury Nazwy miast Pozytywne słowa
Adam
Cecylia
Fabian
Leon
Akord
Allegro
Tango
Takt
Rośliny Romańskie Mitologia i legendy Polskie Zdrobnienia
Aronia
Chaber
Lubczyk
Belizzi
Rosano
Fritto
Orion
Romeo i Julia
Harnaś
Zagórze
Zalesie
Oleśnica
Milutek
Mgiełka
Kamyczek
Zwierzęta Angielskie Baśnie i bajki Zagraniczne Inne
Biedronka
Drozd
Borsuk
Best
Silver
Sunny
Calineczka
Duży skrzat
Kajko
Bogota
Malbo
Acapulco
Zdrój
Zakątek
Wesele
Dzwonek
Serdeczny
Aura
Bryza
Brzask
Słonko
Tęcza

Tabela I. Podział nazewnictwa gotowych projektów

Niebanalną rolę odgrywają także nazwy domów, mające budzić przyjemne skojarzenia. Pierwsza grupa obejmuje imiona męskie i kobiece, które automatycznie personifikują projekty. Następnie są domy o nazwach kwiatów, ptaków, zwierząt postaci z mitologii i baśni, zjawisk atmosferycznych, które w świadomości ogólnokulturowej kojarzą się pozytywnie.
Powyżej opisane kształtowanie nazewnictwa wykorzystuje sposoby typowe dla reklam. W reklamach mamy przede wszystkim metafory polegające na przeniesieniu nazwy od istot ożywionych do istot nieożywionych, czyli personifikacje bądź rzadziej animizacje. Ten rodzaj metafory jest łatwy do zastosowania i efektywny. Jak twierdziła Jolanta Maćkiewicz 6, podobnie jak Piotr Lewiński 7, stosowanie tego rodzaju zabiegów ma przybliżyć odbiorcę do produktu – zmetaforyzowanego przyjaciela 8.
W kwestii gotowych projektów, dla porównania można przytoczyć przykłady z innych krajów. Jednym z państw, w których również popularne są gotowe projekty to Stany Zjednoczone. Podstawowa różnica to sposób prezentowania. Są to przede wszystkim ręcznie wykonywane perspektywy: akwarele, gwasze i tusz łączony z kredkami. Kolejny sposób to fotografie realizacji, a dopiero na trzecim miejscu - wizualizacje. Wszystkie przedstawienia charakteryzują się bardziej uspokojoną kolorystyką. Ponadto nie ma wklejanych postaci mogących sugerować przyszłych mieszkańców. Na pierwszym miejscu jest ukazanie domu, a dopiero potem otoczenia. Ponadto strony nie zawierają aż tylu różnorodnych propozycji wykorzystujących możliwości internetu, zachęcających użytkownika do własnych eksperymentów. Podstawowym celem jest prezentacja cech projektu.

Zalety, wady i wady

Główną cechą, która przyciąga przyszłego użytkownika do kupna gotowych projektów, to przystępna cena. Niezaprzeczalną zaletą jest też jasny sposób prezentacji. Biura sprzedające gotowe projekty domów wykorzystują różne techniki, aby maksymalnie przybliżyć produkt przyszłemu użytkownikowi i aby go do niego przekonać. Wykorzystują interaktywność internetu, możliwości technik komputerowych, zasady marketingu - od promocji po porady fachowców. Użytkownik dostaje projekt domu z instrukcją wykonania.
Dla wielu użytkowników gotowe projekty są szybką szkołą architektury. Na podstawie katalogów i przeglądarek internetowych kształtują swoje pierwsze wyobrażenie na temat przyszłego domu. Gotowe projekty domów formują też gust ludzi. To zjawisko niesie za sobą konsekwencje powielania pewnych zachowań architektonicznych. Augustyn Bańka w swoich wczesnych pracach pisał, że dopuszczenie użytkownika do podejmowania decyzji projektowych może doprowadzić do niebezpieczeństwa ograniczenia rozwiązań do jednego, rzekomo optymalnego 9, ponieważ będą oni wybierali to, co już posiadają i do czego są przyzwyczajeni. W przypadku gotowych projektów opisane przez Bańkę zjawisko spowodowane jest nie tylko działaniem użytkownika. To biura projektowe tworzą takie projekty, jakie najchętniej są sprzedawane, tak jak to robią sprzedawcy jakiegokolwiek produktu. Wytwarza się błędne koło, które nie generuje zmian w architekturze, a jedynie powoduje kontynuowanie jednego kierunku.



Rys.5 Domy z różnych części Polski wybudowane na podstawie gotowego projektu Zameczek E-541 z pracowni Archeton.

Niepokojąca jest skala zjawiska. Według cyklicznie wykonywanych badań przez ASM - Centrum Badań i Analiz Rynku ponad połowa inwestorów prywatnych zamierzających budować dom zakupiło gotowy projekt i ta tendencja utrzymuje się. Zjawisko gotowych projektów obejmuje całą Polskę. Ignorowane są uwarunkowania i tradycja regionu, która tworzyła się przez wieki. Rola architekta ogranicza się do kreślarza zamieniającego pragnienia użytkownika w czyn i w sprzedawcę dokumentacji. Trzeba podkreślić - pragnienia te nie zawsze są potwierdzone rzetelną wiedzą. Dzieje się tak, ponieważ gotowy projekt już istnieje –można w nim jedynie dokonać zmian. Został on stworzony z wyobrażeń architekta, czego typowy Polak pragnie, nie zaś z realnych, indywidualnych potrzeb użytkownika. Niezaprzeczalną rolę w upowszechnianiu gotowych projektów odgrywała i wciąż odgrywa prasa uważana za fachową.

Wnioski

Rozpowszechniające zjawisko gotowych projektów powoduje upraszczanie architektury domów jednorodzinnych zamykając ją w schematach wątpliwych jakościowo. Następnie użytkownik jest utwierdzany w przekonaniu, że architektura jest czymś bardzo prostym, gdzie na przykład kontekst architektoniczny nie odgrywa żadnej roli. Przy gotowych projektach występuje ważna cecha jak edukacja przyszłego użytkownika, ale jest to funkcja towarzysząca, podporządkowana propagandowemu celowi. Jak twierdził Max Wertheimer10, propaganda usiłuje odwieść nas od myślenia i działania, jakie charakteryzuje istoty ludzkie posiadające prawa, manipuluje uprzedzeniami i emocjami, by narzucić odbiorcom wolę propagandysty. Edukacja natomiast powinna wyposażać ludzi w umiejętność stania na własnych nogach i podejmowania samodzielnych decyzji – jej zadaniem jest zachęcać do krytycznego namysłu11.

Urszula Sworczuk

1 Basista A. Betonowe dziedzictwo, w: PWN, Warszawa-Kraków 2001s. 60
2 Sarzyński P. Alla polacca, czyli willa Polaka Polityka - nr 28 (2612) z dnia 14.07.2007, s. 4, źródło: www.polityka.pl
3 Tezy SARP w sprawie projektowania w budownictwie, uchwalone na XXX Plenum ZG SARP 21.01.1964 roku, Kom. SARP nr 3-4 s.9
4 Przykładowe nazwy gotowych projektów domów
5 Lewiński P.N. Retoryka reklamy, w: Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999s. 94
6 Maćkiewicz J. Metafora w reklamie, źródło: Lewicki A.M., Tokarski R. (red.) Kreowanie świata w tekstach, w: Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1995
7 Lewiński P. Retoryka w reklamie ... s. 198-199
8 Lewiński P. Retoryka w reklamie ... s.199
9 Lenartowicz K. O psychologii architektury, w: Wyd. Politechniki Krakowskiej, Kraków 1992s.208
10Luchins A.S., Luchins E.H. Revisiting Wertheimer's semianrs t. I, w: Bucknell University Press, Lewisburg 1978, s. 277
11Pratkanis A., Aronson E. Wiek propagandy, w: PWN, Warszawa 2004s. 232