Czym jest orkiestra?

Muzyka -

Filharmonie całego świata oferują swoim słuchaczom bogaty repertuar, na który składają się zarówno recitale, koncerty kameralne, jak i ogromne przedsięwzięcia symfoniczne. Największe rzesze melomanów przyciąga repertuar symfoniczny, realizowany przez duży zespół orkiestrowy prowadzony przez dyrygenta. Obserwując pracę muzyków orkiestrowych zadajemy sobie szereg pytań, w szczególności dotyczących roli dyrygenta, odczytu jego gestów skierowanych do zespołu, układu orkiestry i specyfiki pracy muzyków. Spróbujmy „oswoić” orkiestrę.

Orkiestra rozumiana jako całość zespołu instrumentalnego powstała w połowie XVII w. Na przestrzeni lat kształtował się jej skład oraz zmieniała się rola poszczególnych instrumentów. Współczesna orkiestra symfoniczna jest zespołem instrumentalnym składającym się z 80-120 osób, w którym wyróżnia się cztery zasadnicze grupy:

  1. instrumenty smyczkowe (tzw. kwintet smyczkowy) – I i II skrzypce, altówki, wiolonczele, kontrabasy,
  2. instrumenty dęte drewniane – flety, flet piccolo, oboje, rożek angielski, klarnety i klarnet basowy,
  3. instrumenty dęte blaszane – waltornie, trąbki, tuba,
  4. instrumenty perkusyjne – kotły, bębny, talerze, trójkąt, czelesta i in2.

Najbardziej rozpowszechnionym i najczęściej stosowanym układem orkiestry jest tzw. układ amerykański z wiolonczelami znajdującymi się po prawej stronie dyrygenta.

Muzycy sekcji z poszczególnych grup instrumentów wykonują zazwyczaj jednakową partię zapisu nutowego. Oznacza to przykładowo, że skrzypek grający w pierwszym pulpicie I skrzypiec wykonuje tę samą partię co jego kolega siedzący na końcu sekcji. W związku z tym koncertmistrzowie sekcji (osoby siedzące w pierwszym pulpicie) ustalają jednakowy dla wszystkich sposób realizacji utworu. Dzięki temu uzyskiwana jest jedność brzmienia i barwy.

Wykonanie dzieła symfonicznego na koncercie jest poprzedzone zazwyczaj kiludniowymi próbami (codziennie od poniedziałku do piątku), podczas których muzycy ćwiczą swoje partie w sekcjach (tzw. próby sekcyjne) i w ramach całego zespołu (tzw. próby tutti). Osobą nadzorującą przebieg prób i jednocześnie wyznaczającą kierunek interpretacji utworu jest dyrygent. Jest on swoistym ogniwem zespalającym poszczególne partie instrumentów w całość, dzięki czemu grupa kilkudziesięciu osób jest w stanie zrealizować jednolitą wizję artystyczną przekazywaną na koncercie słuchaczom. Dyrygent decyduje o przebiegu próby ustalając fragmenty utworów, które orkiestra ćwiczy, wskazując błędy muzyków i wymagając ich korekty, określając proporcje dynamiczne pomiędzy poszczególnymi sekcjami instrumentów oraz generalnie troszcząc się o poprawną realizację zapisu partytury. Swoimi gestami przekazuje muzykom informacje o przebiegu frazy, dynamice, barwie, wyrazie czy emocjach towarzyszących poszczególnym fragmentom dzieła, co umożliwia to dokonanie spójnej interpretacji dzieła.

Muzyków i dyrygenta obowiązują określone zasady dotyczące strojów koncertowych. Na koncertach wieczornych mężczyzn obowiązuje frak – męski strój ceremonialny, na który składają się niezapinana marynarka z tzw. jaskółką, spodnie z dwoma lampasami ozdabiającymi szew boczny, biała koszula z wykładanym kołnierzykiem i biała pikowana kamizelka. Całość uzupełnia biała wiązana muszka, czarne skarpetki, czarne lakierki i pas4.

Panie obowiązują mniej rygorystyczne zasady. Regułą jest czarna, długa suknia. Do tego dochodzą czarne rajstopy i buty na obcasie z zakrytymi palcami i piętą. Solistki mają większą swobodę w wyborze stroju, w szczególności w zakresie koloru sukni.

Orkiestra symfoniczna jest zatem niezwykłym zespołem instrumentalistów. Każdy z muzyków wnosi swą indywidualność w proces kształtowania jedności pod czujnym okiem dyrygenta. Obowiązujące zasady ułatwiają pracę i wpływają na jej skuteczność w postaci efektu końcowego, jakim jest podziwiany przez melomanów wieczorny koncert w sali filharmonicznej.

Joanna Banasiuk

  1. Ilustracja 1
  2. A. Chodkowski (red.), Encyklopedia muzyki, Warszawa 1995, s. 652.
  3. Ilustracja 2: 1.Skrzypce 2.Altówki 3.Wiolonczele 4.Kotrabasy 5.Pikolo 6.Flety 7.Oboje 8.Oboje altowe 9.Klarnety 10.Klarnety basowe 11.Fagoty 12.Kontrafagoty 13.Harfy 14.Waltornie 15.Trąbki 16.Puzony 17.Tuby 18.Ksylofon, tamburyn, trójkąt, talerze, gong, bęben basowy, werbel, kotły.
  4. H.R. Żuchowski, „Encyklopedia“ dobrych manier, Lublin 2003, s. 68.
  5. Ilustracja 3: EugeneTzgigane
  6. Ilustracja 4: Hilary Hahn