Koncepcje człowieka w architekturze

Arthur Rimbaud w liście do przyjaciela Georgesa Izambarda napisał : Mylimy się mówiąc - ja myślę. Powinniśmy mówić mnie wymyślają. JA to inny¹. Architekt przystępując do procesu projektowego, zwłaszcza jeśli nie ma bezpośredniego kontaktu z użytkownikiem, wychodzi od jakiejś wizji człowieka. Architekt ma w głowie ideał jak ludzie mają żyć i jak wyrażać swoje ideały.² Wizja, nastawienie do człowieka wynikają przede wszystkim z edukacji architekta. Nastawienie w przypadku architekta jest wynikiem zarówno edukacji jak i doświadczenia zawodowego. Jest stanem świadomości ukształtowanej w określony sposób i w określonym celu. Zimbardo pisze, ze nastawienie umysłowe i percepcyjne może zniekształcać interpretację pewnych fragmentów rzeczywistości³. Wizje te w dużym stopniu wpływają na proces komunikowania się z użytkownikiem, dlatego należy rozwinąć to zagadnienie.

W poszczególnych etapach rozwoju myśli architektonicznej różnie definiowano człowieka w aspekcie architektury. Warto przedstawić te najbardziej znane poglądy. Pierwszą zapisaną koncepcję uwiecznił w swoim w traktacie Witruwiusz.⁴ Można go uznać za prekursora widzenia przestrzeni architektonicznej przez pryzmat widzenia człowieka. Jego hipoteza musiała czekać na odkrycie prawie dwa tysiące lat. Późniejsze koncepcje, generalnie zawężają się do trzech aspektów:

• człowieka jako widza: dlatego forma architektoniczna powinna cechować się okazałością, unikalnością. (Koncepcja architektoniczna Palladia⁵, Laugiera⁶).
• człowieka jako podstawę opracowania proporcji architektury: koncepcja wywodzi się z kartezjańskiego, racjonalnego sposobu pojmowania świata.⁷ Człowiek jest istotą, która ma wykonać zadanie. Ciało ludzkie jest pewnego rodzaju maszyną. Jego zdolności psychofizyczne są studiowane w ergonomii, co jest podstawą opracowania miejsca pracy, mieszkania i innych. (Koncepcja Modulora Le Corbusiera)⁸.
• człowieka jako istoty racjonalnej: wywodzi się z koncepcji Hipokratesa⁹. (jeżeli człowiek żyje racjonalnie, ma duże szanse uniknąć choroby).

Ostatnia idea była różnie interpretowana zależnie od etapów historii. Warto przytoczyć te z końca XVIII i początku XIX wieku. Uznawano wtedy, że człowiek cywilizowany odzyska równowagę psychiczną i fizyczną wracając do natury. Przykładem może być idea Maxa van Potternarfera, która została przedstawiona w książce The Health of the City. Udowadniał on, że ogólna czystość jest najlepszą gwarancją zdrowia. Tropem tym poszedł w 1875 roku Benjamin Ward Richardson, przedstawiając utopijną wizję Higea - Miasto Zdrowia. Wizja Miast Zdrowia zapoczątkowała planowanie ‘hygieańskich’ miast, gdzie ‘czysta woda’, ‘czyste pożywienie’ i ’czysta architektura’ były podstawą zdrowego życia¹⁰.

Pierwsza połowa XX wieku (de Stijl, Bauhaus, Karta Ateńska¹¹) charakteryzowała się koncepcją, która oprócz idei człowieka jako istoty racjonalnej, zawierała wymienione powyżej aspekty. Pomimo dobrych chęci, utopijne założenia upadły w praktyce. Architekturę tamtych czasów można określić jako egalitarną, powszechną (totalną), gdzie człowiek to widz architektury, jednostka i anonimowy członek społeczeństwa. Społeczeństwo odgrywało rolę głównego bohatera w architekturze. Należy jednak zważyć na ogólną sytuację, jaka panowała wówczas na świecie. Hermetyczny podział na klasy, uprzywilejowanie pewnych grup społecznych - przeciwko temu buntowali się między innymi twórcy Karty Ateńskiej. Jednak zbyt uproszczona, mechanistyczna wizja człowieka doprowadziła do sytuacji, gdzie osoba pozbawiona była osobowości, na rzecz całkowicie nowego człowieka, zwierzęcia geometrycznego¹². Z początku doprowadziło to do wybujałego indywidualizmu¹³. Architekt mógł narzucać swoje wizje użytkownikowi. Augustyn Bańka podaje za przykład wizję projektową Mile High Building Wrighta, gdzie widać wyraźnie, że przyszłość przekroczyła możliwości twórcy w spojrzeniu na człowieka.¹⁴